Kuṭṭanīmata — 遣手婆の教え

Dāmodaragupta 作 ・ IAST翻字と日本語訳の対照版 ・ 全1059詩節

Maṅgala-padyam
sa jayati saṃkalpabhavo ratimukhaśatapatracumbanabhramaraḥ |
yasyānuraktalalanānayanāntavilokitaṃ vasatiḥ || 1
Kavi-vacana
avadhīrya doṣa-nicayaṃ guṇaleśe saṃniveśya matim āryāḥ |
kuṭṭanyā matam etad dāmodaraguptaviracitaṃ śṛṇuta || 2
Vārāṇasī-varṇanam
asti khalu nikhilabhūtalabhūṣaṇabhūtā vibhūti-guṇa-yuktā |
yuktābhiyuktajanatā nagarī vārāṇasī nāma || 3
anubhavatām api yasyām upabhogān kāmataḥ śarīravatām |
śaśadharakhaṇḍavibhūṣitadehalayaḥ kila na duṣprāpaḥ || 4
candravibhūṣitadehā bhūtiratāḥ sadbhujaṅgaparivārāḥ |
vārastriyo 'pi yasyāṃ paśupatitanutulyatāṃ yātāḥ || 5
atituṅgasuraniketanaśikharasamutkṣiptapavanacalitābhiḥ |
mañjaritam iva virājati yatra nabho vaijayantībhiḥ || 6
aviratasaṃcaradabalā-caraṇatalālaktakadravāruṇitam |
sthalakamalavatīṃ lakṣmīṃ bibharti vasudhātalaṃ yatra || 7
yatra ca ramaṇībhūṣaṇaravabadhiritasakaladiṅnabhobhāge |
śiṣyāṇāṃ nācāryair avadyam avadhāryate paṭhatām || 8
vindhyadharādharabhūr iva yā rājati mattavāraṇopetā |
bahulaniśīthavatīva projjvaladhiṣṇyopaśobhitā yā ca || 9
yatigaṇaguṇasamupetā yā nityaṃ chandasām iva pracitiḥ |
vana-paṅktir iva sasālā turuṣkaseneva bahalagandharvā || 10
tārā-gaṇo 'kulīnaḥ priyadoṣā yatra kauśikāḥ satatam |
gadye vṛttacyavanaṃ paragṛharodhas tathākṣeṣu || 11
śūla-bhṛto vyālāsthā padavediṣu yatra dhātuvāditvam |
surateṣv abalākramaṇaṃ dānacchedo madacyutau kariṇām || 12
tīvrakaratvaṃ bhānor aviveko yatra mitra-hṛdayānām |
yogiṣu daṇḍagrahaṇaṃ saṃdhicchedaḥ pragṛhyeṣu || 13
chandaḥprastāravidhau guravo yasyām anārjavasthitayaḥ |
vīṇāyāṃ parivādo dvijanilayeṣv aprasannatvam || 14
anurūpavṛttaghaṭanā sat-kavi-kṛta-rūpakeṣu loke ca |
ramaṇīvacane yasyāṃ mādhuryaṃ kāvyabandhe ca || 15
yasyām upavanavīthyāṃ tamālapattrāṇi yuvati-vadane ca |
nakharaprahārakaṇitaṃ tantrī-vādye ca surata-kalahe ca || 16
nandanavanābhirāmā vibudhavatī nākavāhinījuṣṭā |
amarāvatīva yānyā viśvasṛjā nirmitā jagati || 17
Mālatī-varṇanam
tasyāṃ khaga-pati-tanur iva vilāsināṃ hṛdaya-śoka-saṃjananī |
ākṛṣṭeśvarahṛdayā prāleyanagādhirājatanayeva || 18
saṃsaktabhoginetrā mandaradharaṇībhṛto yathā mūrtiḥ |
uparigatā śūlānām andhāsuragātralekheva || 19
samuvāsa vārarāmā mānasavasateḥ śarīriṇī śaktiḥ |
niḥśeṣa-veśa-yoṣid-vibhūṣaṇaṃ mālatī nāma || 20
peśala-vacasāṃ vasatir līlānām ālayaḥ sthitiḥ premnaḥ |
bhūmiḥ parihāsānām āvasatho vakra-kathitānām || 21
Vikarālā-abhigamanam
sā śuśrāva kadā cid dhavalālayapṛṣṭhadeśam adhirūḍhā |
kenāpi gīyamānāṃ prasaṅgapatitām imām āryām || 22
yauvana-saundarya-madaṃ dūreṇāpāsya vāravanitābhiḥ |
yatnena veditavyāḥ kāmukahṛdayār janopāyāḥ || 23
śrutvātha vipulajaghanā manasīdaṃ mālatī cakāra ciram |
atisāmpratam upadiṣṭaṃ suhṛdevānena sādhunā paṭhatā || 24
tad gatvā pṛcchāmo vikarālāṃ kalitasakalasaṃsārām |
yasyāḥ kāmijanaugho divāniśaṃ dvāradeśam adhyāste || 25
iti manasi sā niveśya drutataram avatīrya veśmanaḥ śikharāt |
vikarālābhavanavaraṃ parijanaparivāritā prayayau || 26
Vikarālā-varṇanam
atha viralonnatadaśanāṃ nimna-hanuṃ sthūlacipiṭanāsāgrām |
ulbaṇa-cūcuka-lakṣita-śuṣka-kuca-sthāna-śithila-kṛtti-tanum || 27
gambhīrāraktadṛśaṃ nirbhūṣaṇalambakarṇapālīṃ ca |
katipayapāṇḍuracikurāṃ prakaṭaśirāsaṃtatāyatagrīvām || 28
sitadhautavasanayugalāṃ vividhauṣadhimaṇisanāthagalasūtrām |
tanvīm aṅgulimūle tapanīya-mayīṃ ca vālikāṃ dadhatīm || 29
gaṇikāgaṇaparikaritāṃ kāmijanopāyanaprasaktadṛśam |
āsandyām āsīnāṃ vilokayām āsa vikarālām || 30
avalokya sā vidhāya kṣitimaṇḍalalīnamaulinā praṇatim |
paripṛṣṭakuśalavārtā samanujñātāsanaṃ bheje || 31
Mālatī-nivedanam
atha viracitahastapuṭā sapraśrayam āsanaṃ samutsṛjya |
idam ūce vikarālām avasaram āsādya mālatī vacanam || 32
vidadhāsi harim akaustubham ahariṃ ravim agajanātham amarendram |
adraviṇaṃ draviṇa-patiṃ niyataṃ matigocare patitam || 33
ayam eva buddhivibhavaṃ hṛtavibhavas te paṭaccarāvaraṇaḥ |
kāmuka-lokaḥ kathayati sattrāgāreṣu bhuñjānaḥ || 34
upasaṃhṛtānyakarmā dhanavarmā narmadāṅghriyugalasya |
sakalasamarpitasampad yad upetaḥ pādapīṭhatvam || 35
yad upanato nayadattaḥ sāgaradattasya madhyamaḥ putraḥ |
prīṇayati madanasenāṃ vidhāya pitṛmandiraṃ riktam || 36
yal līlārpitacaraṇau mañjaryā bhaṭṭaputranarasiṃhaḥ |
paritoṣaṃ vrajati paraṃ mṛdu mṛdnan pāṇiyugalena || 37
yan niḥśeṣitavibhavo dīkṣitabhavadevaputraśubhadevaḥ |
nirbhartsito 'pi nojjhati kesarasenāgṛhadvāram || 38
anyā api kāmijanaṃ sādhāraṇayoṣito yad ākramya |
vidadhati karpaṭaśeṣaṃ vilasitam etat tavopadeśānām || 39
hīnānvayajanmāno guṇa-hīnā rogiṇo nirākṛtayaḥ |
upasevitā mayāpi prakaṭīkṛtarāgasauṣṭhavaṃ puruṣāḥ || 40
mātaḥ kiṃ vidadhāmo hatadhātur vāmatābhiyogena |
nāsādayāma iṣṭaṃ nijatanupaṇyaprasārakeṇāpi || 41
tat kuru mātar anugraham abhidhatsva mamāpi dehino bhogyān |
teṣāṃ ca veśaceṣṭitamanasijaśarajālapātanopāyān || 42
iti giram udīrayantīṃ sapremāmṛśya pāṇinā pṛṣṭhe |
ruciravaco vikarālā rucirākṛtimālatīm ūce || 43
Vikarālā-vacana: Mālatī-praśaṃsā
ayam eva dahyamānasmaranirgatadhūmavartikākāraḥ |
cikurabharas tava sundari kāmijanaṃ kiṃkarīkurute || 44
ayam eva te kṛśodari mandollasitabhruvibhramādhāraḥ |
adharīkaroti dhīrān madhura-smita-subhaga-vīkṣita-viśeṣaḥ || 45
iyam eva vadanakāntī ratikāntākūtam atitarāṃ kurute |
śrutipatham apy upayātā niyataṃ tava kāmināṃ manasi || 46
iyam eva daśanapaṅktī rucirācirakāntikāntisamakāntiḥ |
utpādayati nitāntaṃ tava manmatha-dāha-vedanāṃ puṃsām || 47
idam eva samullapitaṃ līlāvati vijitaparabhṛtadhvānam |
tava niḥśeṣabhujaṅgavyākarṣaṇasiddhamantravac citram || 48
idam eva makaraketananiketanaṃ stana-yugaṃ tavābhogi |
bhogavati bhogasādhanam aparopāyagraho vyarthaḥ || 49
idam eva bāhuyugalaṃ mṛṇāla-tanu-sundaraṃ tavābhogi |
kasya na janayati madanaṃ kanakāṅgadabhūṣaṇaṃ sutanu || 50
ayam eva madhyadeśaḥ kandarpādeśakaraṇacaturas te |
prakṛśo 'pi śarīra-bhṛto daśamīṃ prāpayati manmathāvasthām || 51
iyam eva roma-rājiḥ saṃkalpajacāpayaṣṭiguṇaśobhām |
dadhatī vidadhāti tava smarasāyakaśalyaviklavān yūnaḥ || 52
idam eva pṛthulajaghanaṃ kaladhautaśilātalābhiramaṇīyam |
tava taruṇavaśīkaraṇaṃ yatisaṃyatināśakāri karabhoru || 53
idam eva tavoruyugaṃ rambhāgarbhopamaṃ manohāri |
vada sundari nābhimataṃ madanajvaratāpaśāntaye kasya || 54
yauvanakalpataros te kanaka-latā-vibhramaṃ suvṛttam idam |
jaṅghāyugalaṃ necchati kāmaphalaprāptaye ka iva || 55
nirjitadāḍimarāgaṃ vijitasthalakamalinīvilāsam idam |
tava caraṇasarojayugaṃ kasya na mānasam alaṃkurute || 56
hrepayati vāraṇendraṃ haṃsaṃ hasati prayātam idam eva |
tava līlāvati lalitaṃ yūnāṃ hṛdayāni mathnāti || 57
Vikarālā-upadeśa: Cintām aṇi-ākarṣaṇa
tad api yadi te kutūhalam avadhānaṃ saṃvidhāya tanumadhye |
ākarṇaya kathayāmi svabuddhivibhavānusāreṇa || 58
svīkuru tāvat prathamaṃ nṛpasevakabhaṭṭasūnum atiyatnāt |
svādhīnām ativipulāṃ yadi sampadam īhase sutanu || 59
pratyāsannagrāme svayaṃ prabhuḥ pitari nityakaṭakasthe |
bhaṭṭasutaś cintāmaṇir ākṛṣṭo bhavati putri niyamena || 60
śṛṇu tasya cāruhāsini veṣagrahaṇaṃ ca ceṣṭitaṃ caiva |
nipatati ca yathā tūrṇaṃ priyasurabhikusumaśarāsanaprasare || 61
sthūla-sthāpita-cūlaka-pañcāṅgula-mātra-keśa-vinyāsaḥ |
lambaśravaṇaniveśitakarapatrikaghaṭitadaśanapaṅktiś ca || 62
karaśākhāśritamudrikacāmīkarakaṇṭhasūtrikābharaṇaḥ |
parimṛṣṭagātrakuṅkumakiñcitpiñjaritavasanasaṃvītaḥ || 63
pravilambikusumadāmakagalamaṇḍanajātarūpakṛtaśobhaḥ |
antarniviṣṭasikthitatauruṣkikakhuśśikādicaraṇatraḥ || 64
nānāvarṇaviveṣṭitabahaladaśāpāśabaddhatatakeśam |
ekasmindalavīṭakamaparasminsīsapatrakaṃ karṇe || 65
uccaṇḍakanakagarbhitakuṅkumapiñjaritavastiparidhānam |
sthūlatarakācavartakamālāṃ ca gale dadhānena || 66
vṛścikarañjitakararuhakaramūlanibaddhaśaṅkhacakreṇa |
prathamavayastvaṃ bhajatā tāmbūlakaraṅkavāhinānugataḥ || 67
śreṣṭhivaṇigviṭakitavapradhānaraṅgasya sumahato madhye |
śūlāpālasthāpitakatipayavadhrorupīṭhikāsīnaḥ || 68
utsaṅgārpitakhaḍgairayathātathabhāṣibhirmahauddhatyam |
bibhrāṇairanujīvibhiradhiṣṭhitaḥ pañcaṣaiḥ puruṣaiḥ || 69
caturatarasevakārpitapṛṣṭhaparikṣiptapūrvadehāṃśaḥ |
antarvidhṛtāvelaprocchūnakapolakalitakaraparṇaḥ || 70
anapekṣitaprasaṅgaḥ punaḥ punaḥ paṭhati sonnatabhrūkaḥ |
gāthāślokaprāyaṃ bhāvitacetā yathātathādhītam || 71
vismayalolitamauliḥ pārśvagatāntāḍayanrasāvegāt |
hākaṣṭasādhuvādair antarayati parasubhāṣitaśravaṇam || 72
idam ukto rahasi ruṣā tātena nṛpo nṛpeṇa tāto 'pi |
iti pitur āviṣkurute mahī-bhṛtaḥ praṇayaviśvāsau || 73
patracchedam ajānan jānan vā kauśalaṃ kalāviṣaye |
prakaṭayati janasamāje bibhrāṇaḥ patrakartarīṃ satatam || 74
brahmoktanāṭyaśāstre gīte murajādivādane caiva |
abhibhavati nāradādīn prāvīṇyaṃ bhaṭṭaputrasya || 75
vasu-nanda-citra-daṇḍaka-muktāyudha-khaḍga-dhenu-bandheṣu |
vrajati purato 'sya niyataṃ bhārgavatāṃ paraśurāmo 'pi || 76
vātsyāyanamayamabudhaṃ bāhyaṃ dūreṇa dattakācāryam |
gaṇayati manmatha-tantre paśutulyaṃ rāja-putraṃ ca || 77
yaḥ prārthito 'pi yatnāt kavacaṃ rādhāsuto dadāti sma |
avicintitavasuvarṣastyāgaguṇaṃ hasati tasyāyam || 78
prapalāyanaikahṛdaye yo vikramam ātanoti hariṇe 'pi |
siṃhasya tasya śauryaṃ trapākaraṃ bhaṭṭaputrasya || 79
ākheṭake 'pi kautukam asty eva jayaś ca cañcale lakṣye |
bhaṭṭabhayena na khelati bhaṭṭasutaḥ kiṃ tv atiprakaṭam || 80
iti nijasevakanigaditarāmaṇikāvacanajanitaparituṣṭyā |
antarmudito brūte mām eṣa khalīkarotīti || 81
katamatkatamallagnaṃ prasthānaṃ kā ca nartakī bhadrā |
ṣiṅgaṭake kā nṛtyati kohalabharatoditakriyayā || 82
kīdṛk tvaṃ layamārge dhavalukaracite ca bhāṇake kīdṛk |
prekṣaṇakādāvevaṃ pṛcchati nṛttopadeśakaṃ yatnāt || 83
sumanomālāṃ kaṇṭhāt sādaracetā dadāti nartakyai |
apanīya satāmbūlakamanavasare sādhuvādaṃ ca || 84
bhujapatanagātrasaṃsthitilālityodvahanapārśvavalitāni |
anayaiva nirmitāni sthānakaśuddhiś ca cāturasryaṃ ca || 85
pravibhaktair bhāvarasair abhinayabhaṅgyā parikramaiś citraiḥ |
rambhām apy atiśete kim utetaramartyanartakīlokam || 86
ity apasārakaviratāv aviratam utsnāyukaṇṭham atyuccaiḥ |
varṇayati bhāvitātmā lakṣita-pada-mātrayā pātram || 87
Dūtī-prayoga
prāyeṇa bhaṭṭatanayo bhavatīdṛśaveṣaceṣṭito vatse |
taṃ madanavāgurāntaḥ pātayasi yathā tathā brūmaḥ || 88
caturā prāgalbhyavatī paracittajñānakauśalopetā |
yojyā tasmin dūtī vakroktivibhūṣitā prayatnena || 89
sa upetya tayāvasare tāmbūlaṃ sumanasaś ca dattvettham |
abhidhātavyaḥ sundari makaradhvajadīpakairvacanaiḥ || 90
janmasahasropacitaiḥ puṇyacayair adya phalitam asmākam |
yat tvaṃ nayanā-nandana nayanāvasaraṃ sameto 'si || 91
cāṭukramam anurāgaṃ praṇayaruṣau virahajanitaśokārtim |
prakaṭayati vāraramaṇī naṭīva śikṣābhiyogena || 92
pravayasi yauvanaśālini hīna-kule satkulaprasūte ca |
rogavati dṛḍhaśarīre samacittā yoginaś ca gaṇikāśca || 93
upacaritāpyatimātraṃ prakaṭavadhūḥ kṣīṇasampadaḥ puṃsaḥ |
pātayati dṛśaṃ vrajataḥ spṛhayā paridhānamātre 'pi || 94
itthaṃ dṛḍhataravāsitamanasāṃ puṃsāṃ tv asāmprataṃ purataḥ |
veśavilāsavatīnām aśarīraśaravyathākathanam || 95
kevalam agaṇitalāghavadūraparityaktadhīratābharaṇā |
mukharayati māṃ durāśādagdhasakhī tena kathayāmi || 96
hṛdayam adhiṣṭhitamādau mālatyāḥ kusumacāpabāṇena |
caramaṃ ramaṇīvallabha locanaviṣayaṃ tvayā bhajatā || 97
kṣaṇam utkaṇṭakitāṅgī kṣaṇam ulbaṇadāhavedanāvasthā |
kṣaṇam upajātākampā svedārdravapuḥ kṣaṇaṃ bhavati || 98
muhur avibhāvitahāsyā muhur ujjhitadhīrabhāvam atyuccaiḥ |
roditi gāyati ca punaḥ punaś ca maunāvalambinī bhavati || 99
patati muhuḥ paryaṅke muhur aṅke parijanasya muhur avanau |
kisalayakalpitatalpe muhur ambhasi muhur anaṅgasaṃtaptā || 100
mahiṣīva paṅkadigdhā haṃsīva mṛṇālavalayaparivārā |
subhaga-mayūrīvāsau bhujaṅgavidveṣiṇī jātā || 101
kadalī candanapaṅkaḥ paṅkeruhanīrahāraghanasāram |
śaśadharaśaśadharakāntaṃ śāntyai no madanahutabhujastasyāḥ || 102
apasāraya ghanasāraṃ kuru hāraṃ dūra eva kiṃ kamalaiḥ |
alam alam āli mṛṇālair iti vadati divāniśaṃ bālā || 103
saṃkalpair upanītaṃ tvām antikam ullasan manovṛttiḥ |
dṛḍham āliṅgati paścāt svabhujāpīḍena yāti vailakṣyam || 104
kusumāmodī pavanaḥ pikakūjitabhṛṅgasārtharasitāni |
iyam iyatī sāmagrī ghaṭitā vidhinaiva tad vināśāya || 105
abalāṃ balinā nītāṃ daśām imāṃ makaraketunā rakṣa |
āpatpatitoddhṛtaye bhavati hi śubhajanmanāṃ janma || 106
Mālatī-guṇa-varṇanam
no gṛhṇanti yathārthā arthijanair nigaditā giraḥ prāyaḥ |
mālatyā guṇaleśaṃ śṛṇu dhṛṣṭatayā tathāpi kathayāmi || 107
āsphālayato nūnaṃ dhanur atanoḥ kausumaṃ rajaḥ patitam |
saṃhṛtya sā sumadhyā viśvasṛjā nirmitā tena || 108
upahasati girisutāyā lāvaṇyaṃ yena satatalagnena |
na dravatām upanītaṃ bhogīndravibhūṣaṇasya dehārdham || 109
śaśadharabimbārdhagatāṃ chāyām iva saiṃhikeyavadanasya |
alipaṭalanīlakuṭilāmalakāvalimalikasaṃnidhau vahati || 110
sarasijamasthiraśobhaṃ vibhrama-rahitaṃ ca maṇḍalaṃ śaśinaḥ |
kena sametu samatvaṃ hṛdayapriyamālatīvadanam || 111
alir upari tad īkṣaṇayor bhrāntvāsaugandhyasūcitaviśeṣaḥ |
nipatati karṇāmburuhe nirguṇatāpy avasare sādhvī || 112
bibhrāṇe 'ruṇimānaṃ sahajaṃ jitabandhujīvarucim adhare |
yad alaktakavinyasanaṃ tat tasyā maṇḍana-krīḍā || 113
citram idaṃ yat kṛśatā tasyā valiparigṛhītamadhyasya |
athavā no vidhivihitā mahatāpy apanīyate tanutā || 114
āstām aparas tāvat tasyāḥ smaravasatipṛthutaranitambaḥ |
ślathayati kapilamuner api dṛkpathapatitaḥ samādhānam || 115
tasyā rambhāvapuṣo rambhopamam ūruyugalam avalokya |
makaradhvajo 'pi sahasā nijasāyakalakṣyatāṃ yāti || 116
jaghanabharālasayātā no yātā sā vilocanaprasaram |
tiṣṭhati tena manohara śarajanmā brahmacaryeṇa || 117
yadi katham api madhumathanaḥ paśyati tām asamabāṇasarvasvam |
tad asārabhārabhūtaṃ lakṣmīvapur urasi vinihitaṃ manute || 118
yadi patati sā kathaṃ cid vīkṣaṇaviṣayaṃ harasya tad avaśyam |
tribhuvanam aśivaṃ kurute vāmetaradehabhāgam āsādya || 119
saundaryaṃ tat tādṛśam aśeṣayoṣidvilakṣaṇaṃ sṛjataḥ |
yan niṣpannaṃ dhātus tan manye kākatālīyam || 120
sahaja-vilāsa-nivāsaṃ tasyā vapur anabhivīkṣamāṇasya |
manye nākādhipateḥ sahasram api cakṣuṣāṃ viphalam || 121
śithilayatu kusumacāpaṃ kṣipatu śarān bāṇadhau manojanmā |
saṃsārasārabhūtā vicarati bhuvi mālatī yāvat || 122
vātsyāyanamadanodayadattakaviṭavṛttarājaputrādyaiḥ |
ucchvasitaṃ yat kiṃ cit tat tasyā hṛdayadeśam adhyāste || 123
bharataviśākhiladattilavṛkṣāyurvedacitrasūtreṣu |
patracchedavidhāne bhramakarmaṇi pustasūdaśāstreṣu || 124
ātodyavādanavidhau nṛtte gīte ca kauśalaṃ tasyāḥ |
abhidhātuṃ yadi śakto vadanasahasreṇa bhogināmīśaḥ || 125
parigaladālolāṃśukamapayantraṇamupari mālatī rabhasāt |
nipatati nāpuṇyavatāṃ ratilālasamānasā rahasi || 126
ratirasarabhasāsphālanacalavalayaninādamiśritaṃ tasyāḥ |
tat kālocitamaṇitaṃ śrutipathamupayāti nālpapuṇyasya || 127
ittham abhidhīyamānaḥ śubhamadhye yadi bhavedudāsīnaḥ |
evaṃ tato 'bhidheyaḥ saṃdarśitakopayā dūtyā || 128
kiṃ saubhāgya-mado 'yaṃ yauvanalīlābhirūpatādarpaḥ |
sahajapremopanatāṃ mālatikāṃ na bahu manyase yena || 129
na gaṇayati yā kulīnān draviṇavataḥ śāstravedinaḥ praṇatān |
sā bhavadarthe śuṣyati kusthānaniveśitaṃ dhiganurāgam || 130
kamalavatī tīvrarucau bahubhasmani śambhuśirasi śaśilekhā |
sā ca tvayi paśukalpe yad abhiratā tena me kṛśatā || 131
asaralam arasaṃ kaṭhinaṃ durgraham asnigdham āśritā khadiram |
yad upaiti vācyapadavīṃ mālatikā tat kim āścaryam ? || 132
athavā kaḥ khalu doṣo yad atulyatayopajanitavailakṣyaḥ |
svādhīnām api sarasāṃ pariharati mṛṇālikāṃ dhvāṅkṣaḥ || 133
mātra kariṣyasi khedaṃ niṣṭhuramukto 'si yanmayā subhaga |
yūnāṃ hi raktataruṇī-suhṛdabhihitaparuṣamābharaṇam || 134
candramaseva jyotsnā kaṃsāsuravairiṇeva vana-mālā |
kusumaśarāsanalatikā kusumākaravallabheneva || 135
mada-līlā halineva stanayugaleneva hāra-latā |
ramyāpi sā sugātrī ramyatarā bhavatu saṃgatā bhavatā || 136
kiṃ bahunā yadi yūnām upari vidhātuṃ samīhase caraṇam |
tat kuru ramaṇīratnaṃ premojjvalam aṅkatas tūrṇam || 137
Nāyaka-upacāra
atha tad vacanaśravaṇapravijṛmbhitamadanabhaṭṭadāyādaḥ |
upacaraṇīyaḥ sundari nijavasatimupāgatastvayāpyevam || 138
dūrādabhyutthānaṃ praṇamanamātmāsanapradānaṃ ca |
pravidheyamañcalena prasphoṭanamaṅghriyugalasya || 139
īṣadayatnaprakaṭaṃ kakṣodarabāhumūlakucabhāgam |
saṃdarśya jhaṭiti yāsyasi nāyakadṛggocarāttūrṇam || 140
atha paryaṅkasanāthaṃ dīpojjvalakusumadhūpagandhāḍhyam |
vitatavitānakaramyaṃ praveśito vāsakāvāsam || 141
mātrā te guru-jaghane sādaram avatāraṇādikaṃ kṛtvā |
abhinandanīya ebhir vacanaviśeṣaiḥ prayatnena || 142
adyāśiṣaḥ samṛddhāḥ parituṣṭā iṣṭadevatā adya |
kalyāṇālaṃkāro yad alaṃkṛtavān idaṃ veśma || 143
anurūpapātraghaṭanaṃ kurvāṇasyādya kusumabāṇasya |
sucirād bata saṃjātaḥ śarāsanākarṣaṇaśramaḥ saphalaḥ || 144
vinyasya śirasi caraṇaṃ subhagā gaṇikā-janasya sakalasya |
saubhāgyavaijayantīṃ samprati vatsā samutkṣipatu || 145
duhitara eva ślāghyā dhig lokaṃ putrajanmasaṃtuṣṭam |
jāmātara āpyante bhavādṛśā yadabhisambandhāt || 146
dṛḍhaparicayā guṇajñā bhavadvidhā nārthanārhakā yad api |
tad api hṛdayābhinandana duhitṛsnehād ahaṃ vacmi || 147
sahajapremopahṛtā nyastā tvayi mālatī tathā kāryam |
na yathā bhavati varākī tvadvipriyajanmanāṃ śucāṃ vasatiḥ || 148
mṛdudhautadhūpitāmbaramagrāmyaṃ maṇḍanaṃ ca bibhrāṇā |
paripītadhūpavartiḥ sthāsyasi ramaṇāntike sutanu || 149
sasnehaṃ savrīḍaṃ sasādhvasaṃ saspṛhaṃ ca paśyantī |
kiṃ cid dṛśyaśarīrā praviralaparihāsapeśalālāpā || 150
mātari niryātāyāṃ parijanamukte ca vāsakasthāne |
abhiyuñjāne ramaṇe vāmācaraṇaṃ kṣaṇaṃ kāryam || 151
ratisaṃgaranihitamatāvākarṣati rabhasataḥ puras tasmin |
kuṭṭamitam ācarantī janayiṣyasi kiṃ cidaṅgasaṃkocam || 152
prārabdhe suratavidhau kramadarśitacittayonisaṃvegā |
apaśaṅkamarpayiṣyasi nirvyājaṃ putri gātrāṇi || 153
yad yad vāñchati hantuṃ yad daṃṣṭuṃ yacca vilikhituṃ gātram |
tat tad apasāraṇīyaṃ sāvegaṃ ḍhaukanīyaṃ ca || 154
daṃśe savyathahuṃkṛtim āmarde vividhakaṇṭharasitāni |
nakhavilikhane ca sītkṛtam āghāteṣūlbaraṇaṃ kvaṇitam || 155
hrasvāyāsaśvāsān muñcantī pulakadanturaśarīrā |
svidyatsarvāvayavā prakariṣyasi rāgavṛddhaye puṃsām || 156
parabhṛtalāvakahaṃsakapārāvataturagahṛdayaniḥ svanitam |
anukāryamucitakāle kalakaṇṭharutaistvayā rasataḥ || 157
mā mā mām atipīḍaya muñca kṣaṇam adaya no samarthāsmi |
iti gadgadāsphuṭākṣaram abhidhātavyas tvayā kāmī || 158
anubandham ānukūlyaṃ vāmatvaṃ prauḍhatām asāmarthyam |
surateṣu darśayiṣyasi kāmukabhāvaṃ sphuṭaṃ buddhvā || 159
asamañjasamaślīlaṃ dūrojjhitadhairyamavinayaprasaram |
vyavahāram ācariṣyasi vṛddhimupete ratāvege || 160
avivecitanakharakṣatirāmīlitalocanā nirutsāhā |
nāyakakāryasamāptau sthāsyasi śithilīkṛtāvayavā || 161
jhagiti nitambāvaraṇaṃ niḥsahatanutāṃ smitaṃ savailakṣyam |
khedālasāṃ ca dṛṣṭiṃ janayiṣyasi mohanacchede || 162
vṛtte ratābhiyoge spṛṣṭvā salilaṃ vikṛṣṭabhūbhāge |
prakṣālya pāṇipādaṃ sthitvā kṣaṇamāsane samūhya kacān || 163
upa-yukta-vadana-vāsā śayyām āruhya darśitapraṇayā |
iti vakṣyasi taṃ ramaṇaṃ dṛḍhataramāliṅgya rabhasataḥ kaṇṭhe || 164
bhaṭṭasuta nūnamiṣṭā tava jāyā yad anu-rakta-hṛdayasya |
janayati parituṣṭimalaṃ nāpararāmāpariṣvaṅgaḥ || 165
saphalaṃ tasyā janma spṛhaṇīyā saiva sakalalalanānām |
gaurī tayaiva mahitā subhagaṃ-karaṇaṃ tapastayācaritam || 166
saivaikā guṇavasatistasyā evānvayaḥ sadā ślāghyaḥ |
yasyāḥ śubhaśatabhājaḥ pāṇigrahaṇaṃ tvayā vihitam || 167
tiṣṭhatu sā puṇyavatī vaṃśadvayabhūṣaṇaṃ varārohā |
yā nāpayāti bhavato lakṣmīr iva narakavairiṇo hṛdayāt || 168
pātayasi kuvalayanibhe kautukamātreṇa locane yāsu |
tā api satyaṃ sundara harṣollasitā na mānti gātreṣu || 169
tanur api nāthapraṇayaḥ prāyo mukharīkaroti laghumanasaḥ |
svārthaniveśitacittā karomi te 'bhyarthanāṃ tena || 170
tīvrasmaratāruṇyā-ccāpalataḥ kautukena ghṛṇayā vā |
madbhāgyasampadā vā dūtyā vā kauśalātsvabhāvādvā || 171
yo 'yaṃ premalavāṃśaḥ pradarśito 'smāsu jīvanopāyaḥ |
bādhā nātra vidheyā gaṇikājanavṛttamanyathā buddhvā || 172
yena snehaḥ krodhaḥ śāṭhyaṃ dākṣiṇyamārjavaṃ vrīḍā |
etāni santi tāsvapi jīvaddharmopanītāni || 173
nirvyājasamutpannaprabalapremābhibhūtahṛdayānām |
dayitavirahākṣamāṇāṃ gaṇikānāṃ tṛṇasamāḥ prāṇāḥ || 174
atrākarṇaya sādbhutamākhyānaṃ varṇayāmi yad vṛttam |
adyāpi bibharti vaṭo viśeṣaṇaṃ yad abhi-sambandhāt || 175
Hāralatā-Sundarasena-kathā
asti mahītalatilakaṃ sarasvatīkulagṛhaṃ mahā-nagaram |
nāmnā pāṭaliputraṃ paribhūtapurandarasthānam || 176
tribhuvanapuraniṣpādanakauśalam iva pṛcchato viriñcasya |
darśayituṃ nijaśilpaṃ varṇakam iva viśva-karmaṇā vihitam || 177
aśreyobhir anāśrita-mabhibhūtaṃ nābhibhūtidoṣeṇa |
na svīkṛtam upasargaiḥ kalikālamalair anālīḍham || 178
pātālatalaṃ bhogibhir ambhodhir vāriratnanicayaiś ca |
surasadanaṃ vibudhagaṇair draviṇopacayaiḥ puraṃ kuverasya || 179
ramaṇībhir asuravivaraṃ kaṭakaṃ hemācalasya gāndharvaiḥ |
harinagaraṃ kratuyūpaiḥ śamavibhavair munijanasthānam || 180
tiṣṭhantu sakalaśāstravyālocanavimalabuddhayo viprāḥ |
sadasadguṇanirṇītau lalanā api nikaṣabhūmayo yasmin || 181
kalikāloditabhītyā kratuhutavahadhūmakam balāvaraṇaḥ |
tiṣṭhan nibhṛto 'pi kṛtaś caritair anumīyate yasmin || 182
apaharati pidhātum iva svakalaṅkaṃ śaśadharaḥ prasārya karān |
rātrau yatra vadhūnāṃ lāvaṇyaṃ vadana-koṣebhyaḥ || 183
timirapaṭalāsitāmbaram apaharad abhisārikājanaughasya |
nijatanukāntivitānaṃ vallabhasambhogavihataye yasmin || 184
yatra nitambavatīnāṃ vicalannayanāntaśitaśarair vraṇitaḥ |
śithilayati pathikalokaḥ svakalatrasamāgamotkaṇṭhām || 185
yatra ca kulamahilānām alpatvaṃ vacasi pāṇipāde ca |
svacchatvam āśayeṣu vyālolaviśālanetre ca || 186
pīnapayodharabhāre ghanatā jīveśasahajarāge ca |
kuladevatārcanavidhau valiśobhā madhyabhāge ca || 187
gambhīratā svabhāve cetobhavabāṇatūṇanābhau ca |
vistīrṇatā nitambe gurujanapūjānuraktacitte ca || 188
hariṇāyatekṣaṇānāṃ vicchittiḥ koṣaharaṇam abjeṣu |
kuṭilatvam alakapaṅktau bālānāṃ kāmaceṣṭitaṃ yatra || 189
saṃyamanam indriyāṇām inopaghātagrahas tamisrasya |
stabdhatvaṃ sālatarau hāra-latā taralasaṃgatā yasmin || 190
bhujagāḥ pararandhradṛśaḥ khaṇḍyante priyatamādharā yatra |
sūcīvyathānubhūtir nṛtyābhyāsapravṛttānām || 191
natavapur apy atisaralā mantharagamanāpi narmadā yasmin |
gurujanaśāstraratāpi svabhāvamugdhāṅganājanatā || 192
tasmin makhaśatapūtaḥ puruhūta iva dvijanmanāṃ pravaraḥ |
gurur iva vidyā-vasatir vasati sma purandaro nāmnā || 193
dharmātmajasya satyaṃ tripuraripor vijitakusumacāpatvam |
harinābhipaṅkajabhuvo vijitendriyatāṃ jahāsa yaḥ satatam || 194
nyakkṛtavṛṣa iti śarve yācaka iti kaustubhābharaṇe |
pīḍitavasudhāsuta iti kapile na babhūva yasya bahu-mānaḥ || 195
mārgānusṛtau lubdho yaḥ prāṇivapurvināśavimukho 'pi |
parihṛtaparadāro 'pi svākāṅkṣitagurujanapramadaḥ || 196
yasyānvaye mahīyasi sarasīva samastasattvanijavasatau |
saccaritajanmabhūmau vinivāritakalimalaprasare || 197
pitṛtarpaṇaprasaṅge khaḍgagrahaṇaṃ na śauryadarpeṇa |
truṭanaṃ mekhalikānāṃ vaṭukajane no ratājisaṃmarde || 198
śruti-bhedeṣu vivādo no rikthavibhāgamanyunā janitaḥ |
tejasvitā havirbhuji na śamaikarateṣu bhūmi-deveṣu || 199
jaratām eva skhalanaṃ japatām evādharasphuraṇam |
yajatām eva samidhrucireṇājina eva kṛṣṇa-samparkaḥ || 200
tasyābhūt sakalakalodbhāsitapakṣadvayasya suta ekaḥ |
nāmnā sundarasenaḥ kaca iva vacasām adhīśasya || 201
paśupatinayanahutāśanabhasmitam avadhārya yaṃ vapuṣmantam |
aparam iva kusumacāpaṃ ratirataye nirmame dhātā || 202
tiṣṭhantu tāvad anyāḥ kula-lalanā yasya rūpam avalokya |
sāpi mahāmunidayitā kṛcchreṇa rarakṣa cāritram || 203
kaladhautaphalakaśobhāṃ bibhrāṇaṃ yasya pṛthutaraṃ vakṣaḥ |
dṛṣṭvā cirāya lakṣmīr harihṛdaye duḥsthitaṃ mene || 204
katham īdṛg yadi na kṛtaḥ śaśiśakalair atha kṛtaḥ kathaṃ vyathakaḥ |
itthaṃ yam īkṣamāṇo nirṇayam agaman na kāminīsārthaḥ || 205
yo jagrāha himāṃśoḥ prasannamūrtitvam acalataḥ sthairyam |
jaladharata unnatatvaṃ gāmbhīryaṃ yādasāṃ patyuḥ || 206
yo vinayasya nivāso vaidagdhyasyāśrayaḥ sthiteḥ sthānam |
priyavācām āyatanaṃ niketanaṃ sādhucaritasya || 207
yo madanaḥ pramadānāṃ tuhinakaraḥ sādhukumudaṣaṇḍasya |
nikaṣopalo guṇānāṃ mārga-taruḥ pathikalokasya || 208
sajjanagoṣṭhīnirataḥ kāvyakathāsāranikaṣapāṣāṇaḥ |
praṇayijanakalpavṛkṣo lakṣmīlīlāvihārabhūmiś ca || 209
jaladhir iva tuhinabhāsaḥ sahavṛddhiparikṣayaḥ suhṛt tasya |
sakalopadhāviśuddho babhūva guṇapālito nāmnā || 210
tena samaṃ sa kadā cit tiṣṭhan rahasi prasaṅgataḥ patitām |
kenāpi gīyamānām aśṛṇod āryām imāṃ sahasā || 211
deśāntareṣu veṣasvabhāvabhaṇitāni ye na budhyante |
samupāsate na ca gurūn viṣāṇavikalās ta ukṣāṇaḥ || 212
ākarṇyātha tam ūce vacanam idaṃ sundaraḥ suhṛnmukhyam |
śobhanam etad gītaṃ guṇapālita sādhunānena || 213
sādhūnām ācaritaṃ khalaceṣṭāṃ vividhalokahevākān |
narma vidagdhair vihitaṃ kulaṭājanavakrakathitāni || 214
gurugūḍhaśāstracarcāṃ viṭavṛttaṃ dhūrtavañcanopāyān |
vāridhiparikhāṃ pṛthvīṃ jānāti paribhraman puruṣaḥ || 215
ata utsṛjya gṛhasthitisukhaleśaṃ vividhalābhapariṇāme |
sthāpaya gamanārambhe vayasya hṛdayaṃ mayā sahitaḥ || 216
itthaṃ nigaditavantaṃ suhṛduttaralābhalālasātmānam |
ūce sundarasenaṃ lajjita iva sahacaro vacanam || 217
abhyarthanānubandho lajjākara eva mādṛśāṃ kiṃ tu |
ākarṇaya kathayāmaḥ pathikānāṃ yāni duḥkhāni || 218
karpaṭakāvṛtamūrtir dūrādhvapariśramāvasitaśaktiḥ |
pāṃsūtkaradhūsarito dināvasāne pratiśrayākāṅkṣī || 219
mātar bhagini dayāṃ kuru mā maivaṃ niṣṭhurā bhava tavāpi |
kāryavaśena gṛhebhyo niryānti bhrātaraś ca putrāś ca || 220
kiṃ vayam utpāṭya gṛhaṃ prātar gantāra īdṛg eva satām |
bhavati nivāso yasmin nija iva pathikāḥ prayānti viśrāmam || 221
adya rajanīṃ nayāmo yathā kathaṃ cit tvadāśraye mātaḥ |
astaṃgato vivasvān vada samprati kutra gacchāmaḥ || 222
iti bahuvidhadīnavacāḥ pratigehaṃ dvāradeśam adhitiṣṭhan |
nirbhartsyate varāko gṛhiṇībhir idaṃ vadantībhiḥ || 223
na sthita iha gehapatiḥ kiṃ raṭasi vṛthā prayāhi deva-kulam |
kathite 'pi nāpagacchati paśya manuṣyasya nirbandham || 224
atha yadi kathaṃ cid aparaḥ punaḥ punar yācito gṛhasvāmī |
nirdiśati sāvadhīraṇam atra svapihīti śīrṇagṛhakoṇe || 225
tatra kalahāyamānā tiṣṭhati gṛhiṇī vibhāvarīpraharam |
ajñātāya kimarthaṃ vāso dattas tvayeti saha bhartrā || 226
īdṛg ayaṃ saralātmā kiṃ kuruṣe bhagini tāvako bhartā |
sthāsyasi gehe 'vahitā bhramanti khalu vañcakā evam || 227
iti bhājanādiyācñāṃ buddhau vinidhāya nikaṭavartigṛhāt |
nārī samabhyupetā brūte tām āptabhāvena || 228
gṛhaśatam adhikam aṭitvā kalamakulatthāṇucaṇamasūrādi |
ekī-bhūtaṃ bhuṅkte kṣudhopatapto 'dhvago bhaikṣam || 229
paravaśam aśanaṃ vasudhāṃ śayanīyaṃ suraniketanaṃ sadma |
pathikasya vidhiḥ kṛtavān upadhānakam iṣṭakākhaṇḍam || 230
iti nigaditavati tasmin sundarasenasya cottarāvasare |
iyam upagītā gītiḥ kenāpi kathāprasaṅgena || 231
nijavarabhavanaṃ suragṛham urvītalam atimanoharaṃ śayanam |
kadaśanam amṛtam abhīpsitakāryaikaniviṣṭacetasāṃ puṃsām || 232
samupaśrutya ca suhṛdaṃ paurandarir idam uvāca parituṣṭaḥ |
mama hṛdaya-gataṃ prakaṭitam etena sataiva bhavatu gacchāvaḥ || 233
atha sahacaradvitīyaḥ kleśasamudrāvataraṇakṛtacittaḥ |
niragāt sundarasenaḥ kusumapurād aviditaḥ pitrā || 234
paśyan vidagdhagoṣṭhīr abhyasyann āyudhāni sakalāni |
śāstrārthān avagacchan vilokayan kautukāni vividhāni || 235
jānan patrachedanam ālekhyaṃ sikthapustakarmāṇi |
nṛtyaṃ gītopacitaṃ tantrīm urajādivādyabhedāṃś ca || 236
budhyan vañcakabhaṅgīr viṭakulaṭānarmavakrakathitāni |
babhrāma suhṛtsahitaḥ sundaraseno mahīm akhilām || 237
atha viditasakalaśāstro vijñātāśeṣajanasamācaraṇaḥ |
nijagṛhagamanākāṅkṣī sa śiloccayam arbudaṃ prāpa || 238
tatpṛṣṭhadeśadarśanalolam alaṃ sundaraṃ parijñāya |
guṇapālito babhāṣe vilokyatām adrirāja iti || 239
eṣa sutaḥ sānutaṭasyandacchītācchasalilasampannaḥ |
lokānukampayeva prāleyam ahībhṛtā marau nyastaḥ || 240
śiśirakarakāntamauliḥ kaṭakasthitapavanabhojanaḥ saguhaḥ |
vidyādharopasevyo bibharti lakṣmīm ayaṃ śambhoḥ || 241
atra taruśikharasaṃgatasumanasa iti jātaniścayo manye |
abhilaṣati samuccetuṃ tārā niśi mugdhakāminīsārthaḥ || 242
āścaryaṃ yad upānte tiṣṭhanty etasya sapta munayo 'pi |
athavā kasyākarṣaṃ na karoti samunnatir mahatām || 243
avagatya niravalambanam ambara-mārgaṃ pataṅgaturagāṇām |
ayam avanidharo manye viśrāntyai vedhasā vihitaḥ || 244
imam āśritya himāṃśor oṣadhayaḥ saṃnikarṣam upayātāḥ |
pratyāsattiḥ prabhuṇā prāyo 'nugrāhakavaśena || 245
sektum ivāśākariṇo visṛjaty ayam avanidharaṇaparikhinnān |
nirjharasalilakaṇaughān bhavati hi sauhārdam ekakāryāṇām || 246
hārītāhṛtaśobho muditaśuko vyāsayogaramaṇīyaḥ |
viśrāntabharadvājaḥ samatām ayam eti muninivāsasya || 247
asmin niḥsaṅgā api paralokaprāptyupāyakṛtayatnāḥ |
gandhavahabhojanā api na hiṃsakāḥ phala-bhujo 'pi na plavagāḥ || 248
śubhakarmaikaratā api ṣaṭkarmāṇo yatā api svavaśāḥ |
anabhimataraudracaritāḥ śivapriyā api vasanti śamaniratāḥ || 249
mūrtir iva śiśiraraśmer hariṇavatī saptapatrakṛtaśobhā |
saraṇir iva caṇḍabhāsaḥ palāśinī yātudhānajāyeva || 250
sotkaṇṭheva samadanā vāsakasajjeva tilakaparibhūṣā |
dhavaharipīlusanāthā nara-nātha-dvāra-bhūmir iva || 251
arjunabāṇavrātaiḥ kurunāthavarūthinīva saṃchannā |
ṛkṣasahasropacitā lakṣmīr iva gagana-deśasya || 252
dhvajinīva dānavānāṃ riṣṭakasamadhiṣṭhitā triyām eva |
uddyotarohiṇīkā ramyeyam utpatyakā bhāti || 253
iti darśayati vayasye sundarasene ca paśyati prītyā |
svaprastāvopagatā gītir iyaṃ kena cid gītā || 254
atiśayitanākapṛṣṭhaṃ pṛṣṭhaṃ ye nārbudasya paśyanti |
bahuviṣayaparibhramaṇaṃ manye kleśāya kevalaṃ teṣām || 255
ākarṇya ca sa babhāṣe mahātmanānena yuktam upa-gītam |
śikhariśiraḥ paśyāmo vayasya ramyaṃ samāruhya || 256
atha girivaram ārūḍho vilokayan vividhavibudhabhavanāni |
vāpīr udyānabhuvaḥ sarāṃsi saritaś cacāra vismeraḥ || 257
acirābhām iva vighanāṃ jyotsnām iva kumudabandhunā vikalām |
ratim iva manmatha-rahitāṃ śriyam iva harivakṣasaḥ patitām || 258
hastoccayaṃ vidhātuḥ sāraṃ sakalasya jantujātasya |
dṛṣṭāntaṃ ramyāṇām astraṃ saṃkalpa-janmano jaitram || 259
vikasitakusumasamṛddhiṃ śṛṅgārarasāpagaikakalahaṃsīm |
līlāpallavavallīṃ vratinām avadhānavarmaṇāṃ bhallīm || 260
vicarann upavanamaṇḍapapuṣpaprakarābhirāmabhūpṛṣṭhe |
ramamāṇāṃ saha sakhyā lalanām ālokayām āsa || 261
avalokayatas tasya smaramārgaṇavedhyatām upetasya |
idam āsīn manasi ciraṃ vismayabhārābhibhūyamānasya || 262
kvedaṃ khalu viśvasṛjaḥ kauśalam atyadbhutaṃ samupajātam |
yena viruddhānām api ghaṭitaikatra sthitis tathā hīyam || 263
lalitavapur nirdoṣā sphuradujjvalatārakābhirāmā ca |
nirvācyavadanakamalā jitavīṇākvaṇitavāṇī ca || 264
saṃvihitavigrahasthitir atiśobhanaghaṭitasandhibandhā ca |
unnatapayodharāḍhyā śaradindukarāvadātā ca || 265
abhimatasugatāvasthitir abhinanditacaraṇaracanā ca |
ativipulajaghanadeśā vidhvastaśarīravihitaśobhā ca || 266
āvirbhavadanurāge tasminn atha valitalocanā sahasā |
sāpi babhūva mṛgākṣī hasta-gatā kusumacāpasya || 267
tarumūlam āśritāyā vismṛtasakalānyakarmaṇaḥ sapadi |
tasyā gātralatāyām aṅkuritaṃ sāttvikair bhāvaiḥ || 268
saivopavanasamṛddhis tasminn eva kṣaṇe smaraṃ smṛtvā |
tāṃ vyathayitum ārebhe prabhor hi kṛtyaṃ karoti khalu sarvaḥ || 269
gātrasarasendhanebhyaḥ prasvedajalaṃ viniryayau tasyāḥ |
antarjvalitamanobhavahavyabhujā dahyamānebhyaḥ || 270
kusumaśarajālapatitā muhur muhur vidadhatī vivṛttāni |
animeṣaṃ paśyantī matsyavadhūm anucakāra sā tanvī || 271
stabdhatanuṃ sotkampāṃ pulakavatīṃ svedinīṃ saniḥśvāsām |
vidadhe tām asamaśaraḥ krīḍati hi śaṭho viśiṣṭam āsādya || 272
ucchvāsair ullasanaṃ kucayugale sauṣṭhavaṃ vilāsānām |
abhilaṣitena premṇā snigdhatvaṃ cakṣuṣor manohāri || 273
anuraktyā vadanaruciṃ vacasi ca gamane ca sādhvasaskhalanam |
tasyā madanaḥ kurvannupaninye cārutāmadhikām || 274
pārśvagate 'pi preyasi kāmaśarāsāratāḍyamānāpi |
na śaśāka sābhidhātuṃ citta-gataṃ praṇayabhaṅgato bhītā || 275
atha viditacittavṛttiḥ saktadṛśaṃ priyatame samākṛṣya |
madanena dahyamānāṃ vihasitaviśadaṃ jagāda tāmālī || 276
ayi hāralate saṃhara harahuṅkṛtidagdhadehasaṃkṣobham |
sadbhāvajānuraktir na hi paṇyaṃ paṇyanārīṇām || 277
avadhīraya dhanavikalaṃ kuru gauravam akṛśasampadaḥ puṃsaḥ |
asmādṛśāṃ hi mugdhe dhanasiddhyai rūpanirmāṇam || 278
abhirāme 'bhiniveśaṃ vidadhānā vibhavalābhanirapekṣā |
upahasyase sumadhye vidagdhavārāṅganāvāraiḥ || 279
yeṣāṃ ślāghyaṃ yauvanam abhimukhatām upagato vidhir yeṣām |
phalitaṃ yeṣāṃ sukṛtaṃ jīvitasukhitārthitā yeṣām || 280
te 'vaśyaṃ svayam eva tvāmanubadhnanti madanaśarabhinnāḥ |
na hi madhulehāḥ sundari mṛgyante cūtamañjaryā || 281
iti gaditavatīmālīṃ kāmaśarāsārabhinnasarvāṅgī |
avyaktaskhalitākṣaramūce kṛcchreṇa hāra-latā || 282
sakhi kuru tāvad yatnaṃ bahumatam ativedanāpratīkāre |
kroḍīkṛtā vipattyā na bhavantyupadeśayogyā hi || 283
asvāyattaḥ preyānmṛdupavanaḥ surabhikusumamudyānam |
iyatī khalu sāmagrī bhavati kṣīṇāyuṣām eva || 284
matvā madanāśīviṣaviṣavegākulitavigrahām ālīm |
samupetya śaśiprabhayā paurandarir abhidadhe kṛta-praṇatiḥ || 285
yadi nāma ruṇaddhi giraṃ gaṇikābhāvopajanitavailakṣyam |
tad api kathitavyam eva snigdhāpadi na hi nirūpyate yuktam || 286
etāvati saṃsāre parigaṇitā eva te sujanmānaḥ |
āpatsu paritrāṇavyākulamanasāṃ sphuranti ye buddhau || 287
yasminn eva muhūrte cakṣurviṣayaṃ gato 'si mama sakhyāḥ |
tata evārabhya gatā vidheyatāṃ dagdhamadanasya || 288
romodgamasaṃnahanaṃ bhittvāntarvigrahaṃ parāpatitāḥ |
tasyā mānasasambhavakodaṇḍaviniḥsṛtā iṣavaḥ || 289
kiṃ vidadhātu varākī kutra samāśvasitu yātu kaṃ śaraṇam |
pīḍayati bhṛśaṃ yasyā nityaśucir dakṣiṇo mṛduḥ pavanaḥ || 290
vacasi gate gadgadatām ujjhitamaunavratāś cirāya pikāḥ |
hṛṣṭā vyathayanti sakhīṃ jātāvasarā nirargalaṃ virutaiḥ || 291
skhalitākulite gamane tanvaṅgyā agaṇitaśramā haṃsāḥ |
sucirāl labdhāvasarāḥ kurvanti gatāgatāni parituṣṭāḥ || 292
uṣṇocchvasitasamīrair vidahyamāno 'pi madhukaras tasyāḥ |
alakakusumaṃ na muñcati kṛcchreṣv api dustyajā viṣayāḥ || 293
no vārayasi tathā māṃ sāmpratam iti kathayatīva madhulehaḥ |
niḥsahavapuṣaḥ karṇe śrutipūrakapuṣpasaṃgato guñjan || 294
praśithilabhujalatikātastasyāḥ patitasya hemakaṭakasya |
yat prāpaṇaṃ pṛthivyās tasmin khalu muktahastatā hetuḥ || 295
raśanāguṇena vigalitamekapade tannitambataścitram |
patanāya niyatamathavā niṣevaṇaṃ gurukalatrasya || 296
aṅgīkṛtya manobhavamurasi tathā lālito 'pi hata-hāraḥ |
tāpayati sakhīṃ tat kṣaṇamantarbhinnātkutaḥ kuśalam || 297
vāsa-sitaṃ svedajalaṃ kajjalamalināśruvāriṇā miśram |
kucataṭapatitaṃ tasyāḥ prayāgasambhedasalilamanukurute || 298
pikarutamalayasamīraṇasumanaḥsmarabhṛṅgadahanaparikaritā |
pañcatapaś carati bhavatparirambhaṇasaukhyalampaṭā bālā || 299
na parāṃ patati varākī daśamīṃ yāvanmanobhavāvasthām |
trāyasva subhaga tāvaccharaṇāgatarakṣaṇaṃ vrataṃ mahatām || 300
atha tad vacasi kṛtādaramudbhūtamanobhavaṃ samavadhārya |
avagītibhītacetā ūce guṇapālitaḥ suhṛdam || 301
yadyapi māraprasaro dur-vāraḥ prāṇināṃ nave vayasi |
cintyaṃ tad api vivekibhiravasānaṃ veśa-yoṣitāṃ premṇaḥ || 302
vārastrīṇāṃ vibhramarāgapremābhilāṣamadanarujaḥ |
sahavṛddhikṣayabhājaḥ prakhyātāḥ sampadaḥ suhṛdaḥ || 303
tābhiravadātajanmā kurvīta samāgamaṃ kathaṃ yāsām |
kṣaṇadṛṣṭo 'pi praṇayī rūḍhapraṇayo 'pi janmano 'pūrvaḥ || 304
pradyumnaḥ pradyumno virūpakaḥ khalu virūpakaḥ satatam |
susnigdhaḥ susnigdho rūkṣo rūkṣastu gaṇikānām || 305
yāsāṃ jaghanāvaraṇaṃ parakautukavṛddhaye na tu trapayā |
ujjvalaveṣā racanā kāmijanākṛṣṭaye na tu sthitaye || 306
māṃsarasābhyavahāraḥ puruṣāhatipīḍayā na tu spṛhayā |
ālekhyādau vyasanaṃ vaidagdhyakhyātaye na tu vinodaḥ || 307
rāgo 'dhare na cetasi saralatvaṃ bhujalatāsu na pra-kṛtau |
kucabhāreṣu samunnatirācaraṇe nābhinandite 'sadbhiḥ || 308
jaghanasthaleṣu gaurava-mākṛṣṭadhaneṣu no kulīneṣu |
alasatvaṃ gamanavidhau no mānavavañcanābhiyogeṣu || 309
varṇaviśeṣāpekṣā pra-sādhane no ratiprasaṅgeṣu |
oṣṭhe madanāsaṅgo no puruṣaviśeṣasambhoge || 310
yā bāle 'pi sarāgā vṛddheṣvapi vihitamanmathāveśāḥ |
klībeṣvapi kāntadṛśaḥ sākāṅkṣā dīrgharoge 'pi || 311
svedāmbukaṇopacitā anārdratānijanivāsamanasaś ca |
āviṣkṛtavepathavo vajropalasārakaṭhināśca || 312
jaghanacapalā anāryāḥ parabhṛtayaḥ kṛtakanetrarāgāśca |
sarvāṅgārpaṇadakṣā asamarpitahṛdayadeśāśca || 313
na-kulasamutpannā api bhujaṅgadaśanakṛtavedanābhijñāḥ |
kandarpadīpikā api rahitāḥ snehaprasaṅgena || 314
ujjhitavṛṣayogā api rati-samaye naraviśeṣanirapekṣāḥ |
kṛṣṇaikābhiratā api hiraṇyakaśipupriyāḥ satatam || 315
merumahīdharabhuva iva kimpuruṣasahasrasevitanitambāḥ |
nītaya iva bhūmi-bhṛtāṃ suparihṛtānarthasaṃyogāḥ || 316
bahumitrakarajadāraṇalabdhābhyudayāḥ saroruhiṇya iva |
ḍākinya iva ca raktavyākarṣaṇakauśalopetāḥ || 317
pratipuruṣaṃ saṃnihitāḥ kṛtyaparā vividhavikaraṇopacitāḥ |
bahulārthagrāhiṇyaḥ prakṛtaya iva durgrahā gaṇikāḥ || 318
sādaramāśliṣya ciraṃ kusumastabakaṃ ca nara-viśeṣaṃ ca |
riktīkartuṃ nipuṇaṃ kṣudrāḥ kṣudrāśca cumbanti || 319
param ārthakaṭhorā api viṣayagataṃ lohakaṃ manuṣyaṃ ca |
cumbakapāṣāṇaśilāḥ rūpājīvāśca karṣanti || 320
puruṣākrāntāḥ satataṃ kṛtrimaśṛṅgārarāgaramaṇīyāḥ |
āhanyamānajaghanāḥ kareṇavo vārayoṣāśca || 321
ucitaguṇotkṣiptā api purato viniveśite suvarṇalave |
jhagiti patanti mukhena prakaṭapramadāḥ kalādhikāśca tulāḥ || 322
bahirupapāditaśobhā antastucchāḥ svabhāvataḥ kaṭhināḥ |
dāsyaḥ samudgikā iva maṇanti yantraprayogeṇa || 323
badhnanti ye 'nurāgaṃ daivahatāstāsu vāravanitāsu |
te niḥsaranti niyataṃ pāṇidvayamagrataḥ kṛtvā || 324
ityupadiśati vayasye sundarasene ca manmathavyathite |
āvādupayātaṃ gītitrayamabhyadhāyi kenāpi || 325
taruṇīṃ ramaṇīyākṛti-mupanītāṃ smṛtibhuvā vaśīkṛtya |
pariharati yo jaḍātmā prathamo 'sau nāliko vinā bhrāntim || 326
idam eva hi janmaphalaṃ jīvitaphalam etad eva yat puṃsām |
laḍahanitambavatījanasambhogasukhena yāti tāruṇyam || 327
sumanomārgaṇadahanajvālāvalidahyamānasarvāṅgyaḥ |
prabalapremapravaṇāḥ pra-madāḥ spṛhayanti nālpapuṇyebhyaḥ || 328
evam upaśrutya vacaḥ samuvāca purandarātmajaḥ suhṛdam |
mama hṛdayād iva kṛṣṭvā gītamidaṃ sādhunānena || 329
tad atanusāyakavikalāṃ hāra-latāṃ hariṇaśāvataralākṣīm |
āśvāsayituṃ yāmo guṇapālita kiṃ vikalpitairbahubhiḥ || 330
atha yatra kāpi gaṇikā gaṇayantī paricitaṃ hṛtadraviṇam |
praviśantam eva mandiram īrṣyāvyājena nirurodha || 331
kā cid vañcakadattaṃ luṇḍīkṛtajīrṇavasanamavalokya |
veśyā viṣīdati sma kṣapākṣaye vṛttakartavyā || 332
daivasmṛtyā patitaṃ dṛṣṭi-pathaṃ bhagnamūlyaviṭamekā |
jvalitā ruṣā bhujiṣyā jagrāha javena dhāvitvā || 333
antaḥsthitakāmigṛhadvāragataṃ luptavittanaramanyā |
samuvāca kuṭṭanī vraja kallolākalpadeheti || 334
prakaṭitadaśananakhakṣatirabhidadhatī rājaputraratiyuddham |
aparā puraḥ sakhīnāṃ vāravadhūrātatāna saubhāgyam || 335
anyā kāmispardhāvardhitabhāṭī samucchritā kheḍā |
saubhāgyagarvadarpaṃ samuvāha vilāsinīmadhye || 336
ekagaṇikānubandhakrodhodyataśastrakāminoḥ kāpi |
sambhramato dhāvitvā nivārayāmāsa kuṭṭanī kalaham || 337
dhanam āhṛtya bahubhyo bhujyata ekena kena citsārdham |
iti dhanavantaṃ kāminam āvarjayati sma kāpi vāravadhūḥ || 338
gāyangāthāmātraṃ dvipadakamatha sauṣṭhavena viṭa ekaḥ |
babhrāma puro dāsyā vidadhadvikṛtīranekavidhāḥ || 339
kaścitpaṇyastrīṇāṃ vibhavopacitānyapuruṣayojanayā |
vidadhāti smārādhanamadhanatvamupāgataḥ kāmī || 340
tvayi saktena mayā gṛham ujjhitam adhunā pareva jātāsi |
iti ḍhaukam alabhamānaḥ kaścid gaṇikām upālebhe || 341
uṣitām apareṇa samaṃ vṛddhaviṭānāṃ puraḥ parājitya |
tyājayati sma bhujaṅgaḥ kaś cid gaṇikāṃ dviguṇabhāṭīm || 342
dṛṣṭā tvayā viśeṣaka valayakalāpī śaśiprabhābhujayoḥ |
bāḍhaṃ bhaṇa bhaṇa kīdṛk cārutarā sā mayā dattā || 343
adya caturtho divasaś cīnāmbarayugalakasya dattasya |
tad api paruṣā vilāsā vada madanaka kiṃ karomy atra || 344
sneha-parā mayi kelī kalahaṃsaka kiṃ tu rākṣasī tasyāḥ |
mātā nātmīkartuṃ varṣaśatenāpi śakyate pāpā || 345
sumanaḥkuṅkumavāsaṃ sajjīkuru kim iti tiṣṭhasi vicittaḥ |
adya tava dayitikāyāḥ kiñjalkaka nartanāvasaraḥ || 346
yadi nāma pañca divasān tvayi kurute prema dhanalavaṃ dṛṣṭvā |
tad api taraṅgavatī sā kandarpaka kiṃ vṛthā garvaḥ || 347
jīvadveṣin lāsaka pari-hara dūreṇa mūḍha harisenām |
baddhāveśastasyāṃ vyāpṛtaputro mahāviṣamaḥ || 348
kesarayā kṣaṇadattaṃ kṛtvāṃśukamupari kāmijālasya |
stabdhagrīvaṃ bhramataś candrodaya paśya māhātmyam || 349
kaumārakaṃ vidhātuṃ vāñchasi kila ramaṇa madanasenāyāḥ |
icchāmi kiṃ tu tasyā mātrātīva prasāritaṃ vadanam || 350
vibhrama kiyatastapasaḥ phalam etad yad upabhujyate madirā |
svakareṇa pītaśeṣā madaghūrṇitadevadattayā dattā || 351
kuvalayam ālānilayo līlodaya kim iti samprati tyaktaḥ |
kiṃ vidadhāmastasmin bhrātardāsyā vinā mūlyam || 352
muṣitāśeṣavibhūter indīvarakasya yāminī yāti |
saṃvāhayataḥ samprati mañjīraka tilakamañjarīcaraṇau || 353
adyāpi bālabhāvaṃ nikhilaṃ na jahāti madanikā tad api |
prauḍhimnā makarandaka sakalā lalanā adhaḥ kurute || 354
kubje gatvā vakṣyasi taṃ nirdayacittanartanācāryam |
hārā sukumāratanuḥ kim iti śrama-madya kāritā bhavatā || 355
niḥsara ko 'bhiniveśaḥ śukaśāvakapāṭhane suratadevi |
tiṣṭhati bahirupaviṣṭaḥ pratīkṣamāṇastava preyān || 356
vīṇāvādanakhinnā patitāste vāsabhavanaparyaṅke |
utthāpaya tāṃ tvaritaṃ smara-līlāṃ bhaṭṭaputra āyātaḥ || 357
kimidaṃ yathāsthitatvaṃ tava mādhavi yanmuhurvadantyā me |
paridhatse nābharaṇaṃ śrīvigraharājasūnunā dattam || 358
īdṛk śūnyam anastvaṃ kiṃ kurmo mātarindulekhāyāḥ |
pānakrīḍāsaktyā patitāpi na cetitā kanakatāḍī || 359
nakulaḥ payo na pāyita iti roṣavaśādiyaṃ hi duḥśīlā |
nāśnāti kāmasenā punaḥ punaḥ prārthyamānāpi || 360
śrībalasutaparipālita ūrṇāyuḥ kimanayā vijetavyaḥ |
mukulā muktasukhasthitiraharniśaṃ meṣapoṣaṇe lagnā || 361
ātāmratāṃ samupagatam ucchūnaṃ karatalaṃ tava sulalite |
mā punar aticiram evaṃ pravidhāsyasi kandukakrīḍām || 362
abhirāma ḍomba bhāṭī prathamamiyaṃ gṛhyate samutpanne |
snehe tu kusumadevyāstvaṃ prabhavasi jīvitasyāpi || 363
grahaṇakam arpaya tāvad yadi kautukam upari candrasenāyāḥ |
nirvartitakartavyo dāsyasi kiṃ cid yathābhimatam || 364
na paramadātā mātaḥ sūnu-rasau nagararoṭabhaṭṭasya |
nirlajjaḥ śaṭhavṛttiḥ punaḥ punar vāryamāṇo 'pi || 365
kṣapayati vasanāni sadā haṭhena sakalāni suratasenāyāḥ |
na dadāty ekām ūrṇām uraṇaḥ param atti karpāśam || 366
bhagini na muñcati veśma kṣaṇam api me kapaṭa-rāja-putro 'sau |
bhagno 'nyanarāvasaro nagnenādhiṣṭhitaṃ yathā tīrtham || 367
itthaṃprāyā vācaḥ śṛṇvan viṭakuṭṭanīsamudgīrṇāḥ |
taṃ veśasaṃniveśaṃ paśyan praviveśa dayitikāveśma || 368
ākṛṣṭam ivotkatayā snapitam iva snigdhacakṣuṣaḥ prasaraiḥ |
tam upāgatam abhyarṇaṃ hāralatā pūjayām āsa || 369
saṃvihitasamucitasthitir avanataśirasā praṇamya tat sakhyā |
idam abhidadhe 'tinamraṃ sundarasenaḥ śubhe 'vasare || 370
priyadarśana kiṃ bahubhiḥ smarapīḍitadīnavacanasaṃdarbhaiḥ |
iyam āste hāralatā jīvitam asyās tvadāyattam || 371
niryantrakeliviśadaṃ sahajapremānubandharamaṇīyam |
kāryāntarāntarāyaiḥ suparihṛtaṃ yātu yauvanaṃ bhavatoḥ || 372
nirdayam aviratavāñchaṃ dhvastatrapam avyavasthitācaraṇam |
upacīyamānarāgaṃ satataṃ bhūyād bhavatsuratam || 373
iti dattvāśiṣam antarniryāte parijane tadaṅgeṣu |
visrambhaviviktaraso vavṛdhe kusumāyudhaḥ sutarām || 374
yad amandamanmathocitam anurūpaṃ yan navānurāgasya |
yad yauvane 'bhirāmaṃ yac ca phalaṃ jīvitavyasya || 375
avinaya eva vibhūṣaṇam aślīlācaraṇam eva bahu-mānaḥ |
niḥśaṅkataiva sauṣṭhavam anavasthitir eva gauravādhānam || 376
keśagrahaṇam anugraha upakāras tāḍanaṃ mude daṃśaḥ |
nakhavilikhanam abhyudayo dṛḍhadehanipīḍanaṃ samutkarṣaḥ || 377
nigaraṇalolaṃ cumbanam avayavaniṣpeṣaṇaspṛho mardaḥ |
antaḥpraveśanecchaṃ nirbharaparirambhaṇaṃ yasmin || 378
yad anaṅgair iva vihitaṃ rāgair iva dīptimattvam upanītam |
premabhir iva niścalitaṃ śṛṅgārair iva vikāśam ānītam || 379
aprāgalbhyaṃ vyasanaṃ dhairyam akāryaṃ viveka upaghātaḥ |
hrepaṇam aguṇo yasmin tat surataṃ prastutaṃ tābhyām || 380
prārambha eva tāvat prajvalito dhagiti manasijo yasmin |
tasya viśeṣāvasthā vaktum aśakyāḥ pravṛddhasya || 381
sahaja-rasena jaḍīkṛtam iti yūnoḥ kāmaśāstranirṇīte |
nānākaraṇagrāme mālinyam avāpa pāṇḍityam || 382
avidheyamanākhyeyaṃ pravicāryaṃ chādanīyamaviṣahyam |
na babhūva tayostasminnāviddhārabdhasuratasaṃmarde || 383
abhyastā yā tanvyā suratavidhau vividhacāṭuparipāṭī |
tāmālūnaviśīrṇāṃ cakāra sahajaḥ smarā-veśaḥ || 384
sadbhāvarāgadīpitamadanācāryopadiṣṭaceṣṭānām |
kaḥ parigaṇanaṃ kartuṃ raticakrāviṣṭaramaṇayoḥ śaktaḥ || 385
bālā mṛdugātralatā dṛḍhapuruṣākrāntavigrahā na param |
na vyathitā mudam āpa prabhavati khalu citta-janmanaḥ śaktiḥ || 386
kiṃ ramaṇīṃ ramaṇo 'viśad uta ramaṇī ramaṇam iti na jānīmaḥ |
svāvayavāvagamas tu praṇāśam agamat tayos tadā nipuṇam || 387
tasyā nimīlitadṛśo niḥspandatanor babhūva suratānte |
liṅgam anaṅgacchāyā jīvitasattānumānasya || 388
śramajalabindūpacitā vṛttasmaraṇena jātavailakṣyā |
sā śuśubhe rativiratau paryākulakeśabhūṣaṇā nitarām || 389
nirvyājārpitavapuṣor nirvṛtimayam eva gaṇayator viśvam |
kṣaṇadā virarāma tayor akṣīṇākāṅkṣayor eva || 390
mohanavimardakhinnā vijṛmbhamāṇā skhaladgatir mandam |
nidrākaṣāyitākṣī hāra-latā vāsaveśmano niragāt || 391
paricitapārśvagatāhaṃ tena samaṃ pāna-bhojanaṃ kṛtvā |
nītā niśā kathābhir mohanakāryaṃ tu yat kiṃ cit || 392
avidagdhaḥ śramakaṭhino durlabhayoṣid yuvā jaḍo vipraḥ |
apamṛtyur apakrāntaḥ kāmivyājena me rātrau || 393
necchāviratiḥ kṣaṇam api na ca śaktir vastuśūnyaratiyatnaiḥ |
kevalam alam adyāhaṃ kadarthitā vṛddhapuruṣeṇa || 394
madyavaśādabhiyoktari mṛtakalpe talpabhāgamagnāyāḥ |
anirodhitanidrāyāḥ sukhena me yāminī yātā || 395
sukumārasamprayogaḥ peśala-vacanaḥ savakraparihāsaḥ |
śakunavaśenopanato mama sakhi ramaṇo manoharākāraḥ || 396
paryaṅkāntanilīnaḥ parāṅmukho muktamandaniḥśvāsaḥ |
maccodanayā sutarāṃ niṣpandaḥ svedasalilasaṃsiktaḥ || 397
paryastamitānaṅgo vyapagatanidraḥ kṣapākṣayākāṅkṣī |
grāmoṣitaḥ prahīṇo niṣpratipattiḥ sthito 'dya sakhi manujaḥ || 398
śṛṇu sakhi kautukamekaṃ grāmīṇakakāminā yadadya kṛtam |
suratasukhamīlitākṣī mṛteti bhītena muktāsmi || 399
aviditadeśaprakṛteḥ śaṭhātmakāddurvidagdhato 'smābhiḥ |
anu-bhūto rājasutādapi bhāṇḍaviḍambanākleśaḥ || 400
priyasakhi lokasamakṣaṃ nagaraprabhuṇā haṭhena nītāsmi |
evaṃ bandhakadāturdviguṇārthaprārthane kuto 'nyāyaḥ || 401
ākarṣantī jaghanaṃ vrajasi yathā vikṣatā nakhaistilaśaḥ |
manye tat hopabhuktā tvaṃ kerali dākṣiṇātyena || 402
adhare binduḥ kaṇṭhe maṇi-mālā kuca-yuge śaśaplutakam |
tava sūcayanti ketaki kusumāyudhaśāstrapaṇḍitaṃ ramaṇam || 403
iti śṛṇvannuṣasi giro nirvṛttaniśābhiyogagaṇikānām |
so 'pi yathākriyamāṇaṃ pravidhātuṃ nirjagāma kartavyam || 404
suracitarāgopacitisvīkṛtamanasastayā samaṃ tasya |
yauvanasukhamanubhavato jagāma saṃvatsaraḥ sārdhaḥ || 405
viśrambhakathāḥ kurvanvicarannudyānavedikāpṛṣṭhe |
sahacarakarasaktakaraḥ sundarasenaḥ kadā cit tu || 406
sthūlaghanatantusantatitānitanānāmbarāvaraṇam |
yaṣṭiprāntaniyantritadalavīṭakakutapatumbakaprāyam || 407
truṭitacaraṇatrasaṃgatavisphuṭitābhyaktapādamalinatanum |
tvaritagatilekhavāhakamārādāyāntamadrākṣīt || 408
pratyāsannībhūtaṃ krameṇa paurandariḥ pari-jñāya |
sākūtamanā ūce vayasya hanumānayaṃ prāptaḥ || 409
avanitalalīnaśirasā kṛtanatinā tena vinihitaṃ bhūmau |
utkṣipya jhaṭiti lekhaṃ sundara iti vācayāmāsa || 410
svasti śrīkusumapurātpurandaraḥ sundaraṃ samabhidhatte |
antarjṛmbhitaśokagrasto 'vispaṣṭavarṇapadam || 411
kulam akalaṅkaṃ na gaṇitamavadhīritamagrajanmanāmucitam |
nāpekṣitamavagītaṃ śaṭhasevitavartmani tvayā patatā || 412
vaṃśe 'kuṭilagatīnāṃ dvijihvatādoṣarahitacaritānām |
aparavināśaratānā-mutpannaḥ kathamasi bhujaṅgaḥ || 413
kva puroḍāśapavitrita vedapadodgāragarbhavadanaṃ te |
kva ca madirāsavavāsita-vāravadhūmukharasāsvādaḥ || 414
kva kuśavipāṭanajanmā sahasoditavedanācamatkāraḥ |
kva ca dāsīratasaṅgaranirdayanakharakṣatiḥ prītyai || 415
kva tretānaladhūmakṣobhitanayanāmbudhautavadanatvam |
kvaca gaṇikānirbhartsanaśokabharāyātabāṣpasalilaughaḥ || 416
kva vaṣaṭkāradhvānaḥ ṣaṭkarmavibhūṣaṇaṃ śravaṇapūraḥ |
kva ca sādhāraṇavanitāratimaṇitākarṇanautsukyam || 417
kvācāryapratanulatātāḍanasaṃkṣobhasambhavaḥ kampaḥ |
kva ca kupitavāralalanāniṣṭhurapādaprahāraviṣahitvam || 418
kva hariṇacarmāvaraṇaṃ smṛtiśāstraniveditaṃ vrataṃ carataḥ |
kva ca paṇyastrīgātra spṛṣṭāmbaradhāraṇeṣu bahu-mānaḥ || 419
samidhām eva cchedana-mabhyastaṃ śaiśavātsamārabhya |
śaṭhavanitādharakhaṇḍana utpannaṃ kauśalaṃ kuto bhavataḥ || 420
śuśrūṣaṇam eva guroḥ pariśīlitamacalacetasā satatam |
kuṭilamatayo bhujiṣyāḥ kathaṃ tvayārādhitā nipuṇam || 421
āmnāyapāṭha eva sphuṭatarapadasauṣṭhavaṃ tava khyātam |
prakupitaveśyānunaye kva śikṣitaṃ vacanacāturyam || 422
athavā kiṃ kriyate 'sminnavadātakule 'pi labdhajanmānaḥ |
sadasaṃstutā bhavanti prāgupacitakarmadoṣeṇa || 423
tvayi viniveśya kuṭumbaṃ paralokahitārjanaikanihitātmā |
sthāsyāmīti samīhitamanudivasaṃ tad visaṃvaditam || 424
ityavadhṛtalekhārthe sundarasene vidheyasammūḍhe |
āryāmagāyadanyaḥ svāvasare gītiparikaritām || 425
viṣayatimirāvṛtākṣṇāmavaṭe patatāmadṛṣṭamārgāṇām |
puṃsāṃ gurujanavacanadravyaśalākāñjanaṃ śaraṇam || 426
udvejayati tadātve sukhasampattiṃ karoti pariṇāme |
kaṭukauṣadhaprayogo gurunigaditakāryaniṣṭhuraṃ ca vacaḥ || 427
labdhvātha vacovasaraṃ mitram avādītpurandarāpatyam |
punar api na hi khidyante priyajanahitabhāṣaṇe santaḥ || 428
agaṇitasahacaravacaso durvyasanamahābdhimagnavapuṣaste |
manyuvyathitasya pituryadi param avalambanaṃ vacanam || 429
nijavaṃśadīpabhūtaḥ kṛtacaritālaṃkṛto mahāsattvaḥ |
sundara samprati tātaḥ spṛṣṭo duṣputradoṣeṇa || 430
putrābhāvaḥ śreyān duḥsutatā putriṇaḥ kulīnasya |
antastāpayati bhṛśaṃ saccaritakathāprasaṅgeṣu || 431
sāṃvyavahārika eva prāyo loke guṇonnatā niyatāḥ |
yena tu sutena jananī vandhyātvaṃ ślāghate sa pāpīyān || 432
viphalaṃ śāstra-jñānaṃ gurugṛhasevāpi nopakārāya |
viṣayavaśīkṛtamanaso nyāyyaṃ panthānamutsṛjataḥ || 433
jīvann eva mṛto 'sau yasya jano vīkṣya vadanam anyonyam |
kṛtam ukhabhaṅgo dūrātkaroti nirdeśamaṅgulyā || 434
no parihartuṃ viṣayāḥ śakyāḥ satyaṃ tathāpi nipuṇadhiyaḥ |
abhidheyatāṃ na gacchantyapavādaviśeṣitābhidhānasya || 435
guruparicaryā jāyā kulodgatā snigdhabandhusamparkaḥ |
brāhme karmaṇi saktirlokadvayasādhanaṃ sudhiyām || 436
sulabhā tasya vibhūtistasya guṇā yānti jagati vistāram |
bahu manute taṃ sujanastasmai spṛhayanti bāndhavāḥ satatam || 437
nāsādayati sa ekaḥ satsevitamārgataḥ pariskhalanam |
maṇḍayati so 'nvavāyaṃ sa nivāsaḥ śarmaṇāmaśeṣāṇām || 438
sa bhavati vinayādhāro yuktā-yukte vivekitā tasya |
vṛddhopadeśavācaḥ śravaṇodaratarpaṇaṃ sadā yasya || 439
prāktanakarmavipākaḥ kṣudrāsu śarīriṇāṃ yad āsaktiḥ |
āyatanaṃ tu sukhānāṃ saṃsārabhuvāṃ kulodgatā rāmā || 440
nirviṇṇe nirviṇṇā mudite muditā samākulākulite |
pratibimbasamā kāntā saṃkruddhe kevalaṃ bhītā || 441
yāvadvāñchitasuratavyāyāmasahāviruddhasaṃbhāṣā |
cittānuvṛttikuśalā puṇyavatām eva jāyate jāyā || 442
sadbhāvapremarasaṃ valayāvaliśabdaśaṅkitā nibhṛtam |
vidadhānāṅgasamarpaṇamunmīlitakusumasāyakākūtā || 443
hā hā kimuddhatatvaṃ śroṣyati kaścid gatatrapa svairam |
nikaṭe pari-vāra-jano vismṛta eva smarāturasya tava || 444
iti huṃkṛtisaṃvalitairāyāsaniveditārthapadavākyaiḥ |
dvi-guṇī-karoti kulajā nāyakakarmāṇi mohanaprasare || 445
ittham udīritavācaṃ suhṛdam avocatpurandarasya sutaḥ |
samupasthitajīvasamā-viyogabhayakampito vacanam || 446
tātādeśe 'laṅghye hāralatāvirahapāvake tīvre |
vidhivaśavartini maraṇe no vidmaḥ kāryapariṇāmam || 447
anapekṣitadhanalābhāṃ snehaikanibaddhamānasāṃ dayitām |
daivākṛṣṭo muñcati ghaṭito vā lohavajrakaṇikābhiḥ || 448
atha kṛtagamanaviniścitirabhimatarāmāṃ cakāra viditārthām |
sāpi tamanuvavrāja prastutayātraṃ śucākulitā || 449
āsādya vaṭasya talaṃ bāṣpapayaḥkaṇacitākṣipakṣmāgrām |
vighnitacaraṇavihāro hāralatāmabhidadhāti sma || 450
ā kṣīravato vṛkṣā-dā salilādvā priye priyaṃ yāntam |
anuyāyāditi vacanaṃ tena tvamito nivartasva || 451
kiṃ kurmo daiva-hatāḥ pra-bhavati yasmin kṛśodari prasabham |
premagranthicchettā guruśāsanasāyako nirāvaraṇaḥ || 452
na draviṇacayaprāptirnaikāśrayaparicayo na cāṭuguṇaḥ |
na svāmisamādeśo nākāravilobhanaṃ na ca khyātiḥ || 453
hetu-stava pravṛtterasmāsu tathāpi daivavaśāt |
īdṛkko 'pyanubandho yasya vipāko 'pratīkāraḥ || 454
paruṣaṃ yad abhihitāsi praṇayaruṣā śaṅkitaṃ ca narmaṇi vā |
sudati na tat smaraṇīyaṃ durbhāṣaṇakīrtanodghāte || 455
tava hṛdaye hṛdayamidaṃ vinyastaṃ nyāsapālanaṃ kaṣṭam |
yat nāttathā vidheyaṃ sthānabhraṃśo yathā na syāt || 456
atha viratavacodayitaṃ bāṣpabharakliṣṭavarṇapadayogāt |
iti katham api hāra-latā saṃmūrchitavastubhāratīmūce || 457
aviśuddhakulotpannā dehārpaṇajīvikā śaṭhācaraṇā |
kvāhaṃ rūpā-jīvā kva bhavantaḥ ślāghanīyajanmaguṇāḥ || 458
yat tu viṣayāvalokanakutūhalābhyāgatena viśrāntam |
iyato divasānasmin tanme parajanmakṛtaśubhasya phalam || 459
gurusevāṃ bandhu-janaṃ svadeśavasatiṃ kalatramanukūlam |
anuṣaṅgadṛṣṭaparicita āsthāṃ pravidhāya kaḥ parityajati || 460
yauvanacāpalametadyanmādṛśi bhavati kautukaṃ bhavatām |
yat tu sukham anavagītaṃ tasya sthānaṃ nijā dārāḥ || 461
te madhurāḥ parihāsāstā vakragiraḥ sa vāmatāsamayaḥ |
no hṛdaye kartavyā rahasi kṣemārthinā bhavatā || 462
lāghavato yanmanasaḥ praṇayādvā yat tavācaritam |
pratikūlaṃ tatra mayā nāthāñjalireṣa viracito mūrdhni || 463
duḥsaṃcārā mārgā dūre vasatir visaṃṣṭhulaṃ hṛdayam |
guṇapālita tava suhṛdā bhavitavyamato 'pramattena || 464
hṛdayadvaya ekatvaṃ yāte yūnorviyogajaṃ kleśam |
anubhavatorapareṇa prasaṅgataḥ paṭhyate pathyā || 465
anyonyasudṛḍhaceṣṭitasadbhāvasnehapāśabaddhānām |
vicchedakaro mṛtyur dhīrāṇāṃ vā paricchedaḥ || 466
atha tacchravaṇānantaramāssva sukhaṃ dayitike vrajāmīti |
abhidhāya yāti mandaṃ sundarasene vivartitagrīvam || 467
vaṭaśākhālambibhujāṃ śvasitoṣṇasamīraśuṣyadadharamukhīm |
paryastāṃ bibhrāṇāṃ tanmārgavilokanānimeśadṛśam || 468
dolāyamānaveṇīṃ tiryaggatakaṇṭhabhūṣaṇaviśeṣām |
galadaśruvāripūrṇāṃ patitāṃśukabhāganiḥsahāṅgalatām || 469
rundhānām iva hṛdayaṃ sphuṭaditarakareṇa kucayugāśrayiṇā |
pariśeṣitāṃ vilāsairutsṛṣṭāṃ jīvalokakartavyaiḥ || 470
aṅgī-kṛtāṃ vipattyā vaśīkṛtāṃ marmaghaṭṭanairviṣamaiḥ |
hāralatāmaparisphuṭamantaḥ parikṛṣyamāṇabhāratyā || 471
mā mā tāvadyāta kṣaṇamekaṃ yāvadeṣa niṣkaruṇaḥ |
vanagulmairna tirohita ityabhidadhatīṃ jahuḥ prāṇāḥ || 472
atha paścātsamupetaṃ papraccha purandarātmajaḥ pathikam |
dṛṣṭā śokavyathitā nivartamānāṅganā bhavatā || 473
sa uvāca vaṭataroradha urvyāṃ patitā viniścalāvayavā |
tiṣṭhati vanitā nānyā nayanāvasaraṃ gatāsmākam || 474
iti tad vacanāśmahato vihvalamūrtiḥ papāta bhūpṛṣṭhe |
utthāpitaś ca suhṛdā so 'bhidadhe tena śokadīnena || 475
bhavatu kṛtārthas tātas tvam api sumitrāssva sāmprataṃ prītaḥ |
samakālam eva muktā pāpena mayāsubhiś ca hāra-latā || 476
hā hā hāva hato 'si dhvastā līlā vilāsa kiṃ kuruṣe |
uccchinnā vicchittirbhrama vibhrama daśa diśo nirādhāraḥ || 477
kilakiñcita gaccha vanaṃ moṭṭāyitamaśaraṇatvamupayātam |
kuṭṭamita pravrajyāṃ gṛhāṇa bibboka viśa bhuvo vivaram || 478
lalitamanāthībhūtaṃ vihṛtasya na vidyate gatiḥ kvāpi |
śaśadharabimbadyutimuṣi yātāyām antakāntikaṃ tasyām || 479
vinivṛttya yāmi dagdhuṃ madvirahe muktavallabhaprāṇām |
bhavatu varākyāstasyāḥ saptārcirdānamātramupakāraḥ || 480
gatvātha tamuddeśaṃ yasmin sā pañcabhāvamāpannā |
vilalāpa muktanādaṃ viluṭhan bhuvi sahacareṇa dhṛtamūrtiḥ || 481
ete vayaṃ nivṛttā muñca ruṣaṃ dehi kopane vācam |
uttiṣṭha kim iti tiṣṭhasi bhūmitale reṇurūṣitaśarīrā || 482
vinimīlya dṛśau kasmādapratipattyā sthitāsi śubhavadane |
tvadavāritagamanavidheraparādhitayā na me yogaḥ || 483
nākādhipatipurandhrīrabhibhavituṃ tvayi divaṃ pra-yātāyām |
satsvapi śareṣu pañcasu nirāyudhaḥ sāmprataṃ madanaḥ || 484
vañcakavṛttā veśyā ityapavādo janeṣu yo rūḍhaḥ |
apanīto 'sau nipuṇaṃ tvayā priye jīvamokṣeṇa || 485
vandyaḥ sadvrata ekastripurāntakanandano mahāsenaḥ |
hṛdayaṃ yasya spṛṣṭaṃ na manāgapi vāmalocanāpremṇā || 486
manye 'bhīṣṭaviyogaṃ nimeṣam api duḥsahaṃ samavadhārya |
hariṇā vakṣasi lakṣmīrvidhṛtā gaurī hareṇa dehārdhe || 487
ayi lokapāla sā bhuvi lalāmabhūtā tayā vinā śūnyam |
viśvam iti kiṃ na cintitamātmasthānaṃ priyāṃ nayatā || 488
bhagavan hutavaha mā mā lāvaṇyasamudrasāramuddhṛtya |
katham api vihitāṃ dhātrā dhakṣyasyenāṃ jagadbhūṣām || 489
iti vilapantaṃ bahuvidhamavadhīrya suhṛt purandarasya sutam |
kāṣṭhairviracayya citāṃ tāmakarodagnisādgaṇikām || 490
tasminniddhahutāśanavinipatane kṛtamatau śucākulite |
manasi sphuritāmāryāṃ papāṭha kaścitprasaṅgena || 491
anu-maraṇe vyavasāyaṃ strī-dharme kaḥ karoti savivekaḥ |
saṃsāramuktyupāyaṃ daṇḍagrahaṇaṃ vrataṃ muktvā || 492
śrutvā sundarasenaḥ sacivamavocadvyapetavaiklavyaḥ |
pratibodhitaṃ mano me dhīreṇānena yuktam upadiśatā || 493
kṣaṇadṛṣṭanaṣṭavallabhajanmajarāvyādhimaraṇaparibhūte |
āvartini saṃsāre kaḥ kuryādāgrahaṃ sumatiḥ || 494
yātu bhavān kusuma-puraṃ vayamapyantyāśrame samāśrayaṇam |
aṅgīkurmo 'vidyāprahāṇasaṃsiddhaye vihitam || 495
so 'vadadabhijātajano bālyātprabhṛti tvayā ca na viyuktaḥ |
saṃnyasanabuddhimadhunā katham ujjhati viṣayaniḥspṛhaṃ suhṛdam || 496
evam iti so 'bhidhāya sthirayatiniyamaistapodhanair juṣṭam |
guṇapālitena sahitaḥ sundaraseno jagāma vanam || 497
Vikarālā-upadeśa (cont.)
evaṃ bhavantu veśyāḥ svārthaikadṛśo vyapetasadbhāvāḥ |
abhilaṣitaviṣayasiddheḥ kā hānistadapi yuṣmākam || 498
ramaṇahṛdayānuvartanacaturacatuḥṣaṣṭikarmakuśalānām |
na spṛśati tat tvacarcā paṇyavadhūnāṃ vidagdhacetāṃsi || 499
valitaplutacitragatisthitivegaiścodanānuvṛttyā ca |
rāgasparśena vinā viśati manaḥ sādināṃ turagaḥ || 500
gandho 'pi kutaḥ premṇaḥ parabhṛtahārītagṛhakapotānām |
ujjvalayantyasameṣuṃ virutaviśeṣaistathāpi te yūnām || 501
āhitayuktāhāryaḥ samyaksakalaprayoganiṣpattyā |
bhāvavihīno 'pi naṭaḥ sāmājikacittarañjanaṃ kurute || 502
ye 'pi dhana-kṣaya-doṣaṃ paśyanti jaḍā vilāsinīśleṣe |
praṣṭavyāste bhavatā kimakṛtakaśipuvyayā dārāḥ || 503
na ca lābha eka eva pravartane kāraṇaṃ manuṣyeṣu |
rāgādayo 'pi santi vaiśikaśāstrapraṇetṛbhiḥ kathitāḥ || 504
kā vā vibhūtirāptā sundarasenāttayā tapasvinyā |
tad virahakuliśabhinnā mumoca yā jīvitaṃ kṣaṇārdhena || 505
uttamataruṇaprakṛtiḥ pulakādikasūcitānyatanusaktiḥ |
sphuṭasaṃnihitavibhāvo nivāryate kena śṛṅgāraḥ || 506
antaḥkaraṇavikāraṃ guruparijanasaṃkaṭe 'pi kulaṭānām |
budhyanti tad abhi-yuktā bhrūbhaṅgāpāṅgamadhuradṛṣṭena || 507
anyā vihāya patigṛha-mavicintitakulakalaṅkajanagarhāḥ |
rāgoparaktahṛdayā yānti digantaṃ manuṣya āsajya || 508
apamānaḥ pativihito guruparikaratīvratā gṛhe 'pi daurgatyam |
śīlakṣataye yāsāṃ tāsām api rāgato 'nyanarasaktiḥ || 509
yā apyacalitavṛttā bhartuḥ paricaraṇatatparāḥ pra-madāḥ |
tā api rāgavimuktāstiṣṭhantyaucityamātreṇa || 510
tasmādastvabhigamanaṃ vividha-nimittaṃ nivāryate kena |
nijaparapaṇyastrīṇāṃ rāgādhīnaṃ tu hṛdayanirvahaṇam || 511
evaṃvidhadṛṣṭāntairupapattiyutaistathedṛśairvākyaiḥ |
anyair api cāṭupadairāvarjitamānasaṃ gamyam || 512
vihitasvāpavibodhaṃ kiñcitprakaṭīkṛtaśramaglānyā |
utpāditajṛmbhikayā parirabhya ghanaṃ niśāpagame || 513
vighaṭitapuṭamudradṛśā vilokya kakubhaḥ sadīrghaniḥśvāsam |
vaktavyam iti bhavatyā rajani khale kiṃ prayātāsi || 514
abalā viṣaheta kathaṃ dṛḍhaśaktimanuṣyaratirasaprasaram |
madanajanito 'nurāgo na vidadhyādyadi balādhānam || 515
dhanyā cakrāhvavadhūḥ priyatamasaṃghaṭanasamayasamprāptyā |
śaśinā viyujyamānā kumudvati kṣīṇapuṇyāsi || 516
vikasitasurabhimanoharasaṃsthānaṃ sarasakusumamaprāptam |
na karoti tathā pīḍām āsvāditavicyutaṃ yathā bhṛṅgyāḥ || 517
vijñāpayāmyatastvāṃ racitāñjalimaulinā vidhāya natim |
paricārakajanamadhye gaṇanīyāhaṃ prasādena || 518
atha dīpitarāgāṅgairapahastitalābhadikkramopacitaiḥ |
mṛdubhiścittānugatairupacāraiḥ pātitasya viśvāse || 519
avalokito 'si lampaṭa kim api vadan karṇasaṃnidhau nibhṛtam |
śaṅkarasenādhātryā adya mayā jālamārgeṇa || 520
mālatyā saha keliṃ vidadhāsi sakhī mameti na virodhaḥ |
yat tu ciraṃ snigdhadṛśā paśyasi tāṃ tatra me śaṅkā || 521
tvāmāgatā na vīkṣitum anubadhya na yācitaḥ prayatnena |
āhūya vada kimarthaṃ tāmbūlaṃ grāhitā kamala-devī || 522
kañcukamapakarṣantyāḥ prakaṭībhavadaṃsakakṣakucapārśvam |
sābhiniveśaṃ dṛṣṭaṃ bhavatā kiṃ kundamālāyāḥ || 523
parihāsena gṛhītā yad yaṃśukapallave tvayā hīrā |
ācchoṭyāpakrāntā kiṃ māmavalokya pṛṣṭhataḥ sahasā || 524
vijñānena khyātāṃ kusuma-latāṃ tvaṃ tu varṇayasyaniśam |
nṛtyantīṃ mṛgadevīṃ visphāritalocanaḥ paśyan || 525
kāraṇam atra na vedmyahamṛjupanthānaṃ prasiddhamutsṛjya |
vakreṇa yadeṣi sadā mādhavasenāgṛhāgreṇa || 526
iti serṣyopanyāsairanyaiścāmarmavedhilaghukopaiḥ |
praṇayaprabhavairvidite cchātodari rūḍharāgatve || 527
śrutiviśaye 'ntaritatanur janitasthitirāyatākṣi saha mātrā |
paruṣagirā tvaṃ kuryā itthaṃ mithyāvacaḥ kalaham || 528
akleśopanatadhanaḥ premaprahvo nirargalatyāgaḥ |
bhaṭṭānandasya suto nidhi-bhūto 'bhavyayā tvayā tyaktaḥ || 529
vyasanopahataviveko daivaikagatiḥ svadāravidveṣī |
māmavigaṇayya mūḍhe nirbhartsita eva keśavasvāmī || 530
agaṇitarājāpāyo 'vicchinnāyaḥ svabhāvatastyāgī |
kimupekṣito 'nurakto vāmadhiyā śaulkikādhyakṣaḥ || 531
pitureka eva putraś caturthavayaso gadābhibhūtasya |
draviṇavataḥ prabhurāto nirākṛto 'bhūtikāmayā so 'pi || 532
svakareṇa parityaktā tvayā vibhūtiḥ karomi kiṃ pāpā |
sarvabhareṇopanataṃ vasudevamanādareṇa paśyantyā || 533
puruṣāntarasaṃgharṣaprotsāhitacittavṛttiranapekṣam |
vasu visṛjati yo rabhasāttasya na vārtā tvayā pṛṣṭā || 534
citrādikalākuśalaḥ smaraśāstravicakṣaṇo vṛṣaprakṛtiḥ |
upakurvann api sarvo vidveṣigaṇe tvayā kṣiptaḥ || 535
candravatīmābharaṇaṃ dattaṃ madhusūdanasya putreṇa |
paśyantī bibhrāṇāmayi rāgiṇi kiṃ na jihreṣi || 536
grāmotpattiraśeṣā praviśantī siṃharājaviniyogāt |
manmathasenāvāsaṃ laghayati te rūpa-saubhāgyam || 537
āstāmaparo lābho heḍāvukanandisenatanayena |
śivadevyā upacāraḥ kriyate yastena paryāptam || 538
paśyedaṃ dhavala-gṛhaṃ pāśupatācāryabhāvaśuddhena |
kāritamanaṅgadevyā ābharaṇaṃ pattanasya sakalasya || 539
āpaṇikārthasya kuto rājā labhate caturtham api bhāgam |
haṭṭapatirāmasenaprasādato narmadā tamupabhuṅkte || 540
puṃstvakhyāpanakāmo na strī na pumān kila prabhusvāmī |
anubadhnannupahasitastvayā jaḍe svārthayogamanapekṣya || 541
vājīkaraṇaikamatir naranāthānugraheṇa vikhyātaḥ |
pratyākhyātaḥ sa tathā ravi-devaḥ kiṃkaratvamākāṅgan || 542
kiṃ kandarpakuṭumbe jāto 'sāvuta vaśīkaraṇayogam |
jānāti kam api siddhaṃ yenākṛṣṭāsi sarvabhāvena || 543
bālye tāvadayogyā paścādapi vṛddhabhāvaparibhūtā |
tāruṇye rāgahṛtā yadi gaṇikā bhramatu tad bhikṣām || 544
upanaya bhāṇḍakametadyadarjitaṃ māmakena dehena |
vidadhāmi tīrthayātrāmāssva sukhaṃ preyasā sārdham || 545
āryajananinditānāṃ pāpaikarasaprakāśanārīṇām |
etāvān eva guṇo yad abhīṣṭasamāgamo nirāvaraṇaḥ || 546
no dhanalābho lābho lābhaḥ khalu vallabhena saṃsargaḥ |
akṣigatādarthāptirna bhavati manasaḥ pramodāya || 547
gāḍhānurāgabhinnaṃ tāruṇyarasāmṛtena saṃsiktam |
na bhajati sahṛdayahṛdayaṃ vibhavārjanasambhavā cintā || 548
lābhaḥ sa eva paramaḥ paryāptaṃ tena tena tṛptāsmi |
viniveśya yad utsaṅge nikṣipati mukhe mukhena tāmbūlam || 549
surataśramavārikaṇān parimārṣṭinijāṃśukena gātreṣu |
yadurasi nidhāya vihasaṃstasya na mūlyaṃ vasundharā sakalā || 550
śithilitanijadāraratir mayi saktamanā ananyakartavyaḥ |
yad asau jitanalarūpastiraskṛtaṃ tena gāṇikyam || 551
bahukusumarasāsvādaṃ kurvāṇā madhukarī vidhiniyogāt |
īdṛkprasavaviśeṣaṃ labhate khalu yena bhavati kṛtakṛtyā || 552
ayi sarale tāvadimā upadeśagiro viśanti karṇāntaḥ |
yāvannāntarbhūtaṃ taccetasi māmakaṃ cetaḥ || 553
śrīrastu dur-gatir vā veśmani vāso mahatyaraṇye vā |
svarloke narake vā kiṃ bahunā tena me sārdham || 554
idamāste 'laṃkaraṇaṃ durjanani gṛhāṇa kiṃ mamaitena |
tenaiva bhūṣitāhaṃ guṇanidhinā bhaṭṭaputreṇa || 555
ucitasthānaniyuktānyapanīya vibhūṣaṇāni sāvegam |
evam abhidhāya yāsyasi mātuḥ purataḥ samutsṛjya || 556
iti rāgāndhaḥ śrutvā cetasi kurute kadā cidevamidam |
snehādhiṣṭhitamanasāmavidheyaṃ nāsti nārīṇām || 557
jananīṃ janmasthānaṃ bāndhavalokaṃ vasūni jīvaṃ ca |
puruṣaviśeṣāsaktāḥ sīmantinyastṛṇāya manyante || 558
raṇaśirasi hate vajre vajropamayantranirgatagrāvṇā |
prāṇānmumoca dayitā na mantravidhinā hṛtā nāma || 559
kālavaśenāyāsītpañcatvaṃ dākṣiṇātyamaṇikaṇṭhaḥ |
premopagatā veśyā tenaiva samaṃ jagāma bhasmatvam || 560
bhāskaravarmaṇi yāte sura-vasatiṃ vāritāpi bhūpatinā |
tad duḥkham asahamānā praviveśa vilāsinī dahanam || 561
jvālākarālahutabhuji nagnācāryaḥ papāta nara-siṃhaḥ |
tasminn eva śarīraṃ nijamajuhocchokapīḍitā dāsī || 562
prītibharākrāntamatistridaśālayajīvikāṃ kramopanatām |
aṅgīcakāra muktvā jīhallā bhaṭṭaviṣṇumā mṛtyoḥ || 563
deśāntarādupete prasādamātreṇa vīkṣite vanite |
pāda-yugaṃ tat yajaturna vāmadevasya samiti nihatasya || 564
bhaṭṭakadambakatanaye yāte vasatiṃ paretanāthasya |
cakre deha-tyāgaṃ raṇadevī vāra-yoṣitāṃ mukhyā || 565
asyām eva nagaryāṃ draviṇa-madāt kālasañcitamaśeṣam |
premṇākṛṣṭā gaṇikā bhaṭṭātmajanīlakaṇṭhāya || 566
iyam api mayi vihitāsthā mātṛvacaḥśravaṇakaluṣitā kva gatā |
tyaktvābharaṇaṃ sarvaṃ pravijṛmbhitamanyusaṃvegā || 567
utsṛṣṭālaṅkaraṇāṃ pariśeṣitamātṛmuktaparivārām |
saṃtarpayāmi samprati sarvasvenāpi hariṇākṣīm || 568
gehena kiṃ prayojanam anyair api bandhudāraparivāraiḥ |
saṃsāragrahakāraṇamekā khalu mālatī mama hi || 569
amṛtakarāvayavair iva ghaṭitā sā dṛḍhataraṃ pariṣvaktā |
ceto nayati samatvaṃ brahmaṇa ānanda-rūpasya || 570
āvirbhavadātmabhavakṣobhakṣatadhīratā ghanaṃ rabhasāt |
vigalitakucayugalāvṛtirāliṅgati mālatī dhanyam || 571
nirdayataroṣṭhakhaṇḍanasavyathahuṅkāramūrchitaṃ surate |
ahaheti vacastasyā apuṇyabhājo na śṛṇvanti || 572
smṛtijanmajanitavikṛtivrataticchannaṃ karoti saṃsāram |
āviddhasuratasaṅgaravimardasaṃkṣobhitā dayitā || 573
gāḍhatarāśliṣṭavapurbhajate kāntā pramodasammoham |
śithilī-kṛtā tu kiṃ cid vividhavikāraṃ samucchvasiti || 574
santyanyā api satyaṃ puruṣocitakarmapaṇḍitāḥ pra-madāḥ |
sṛṣṭā tu tayā niyataṃ viparītaratikriyāgoṣṭhī || 575
tantrīvādyaviśeṣānuddāmānanyajanmanastasyāḥ |
kuharitarecitakampitasampādananaipuṇaṃ karoti jaḍān || 576
lalitāṅgahārajṛmbhitavalitasmitavepanāni mālatyāḥ |
paśyañjahāti kāmaḥ ratimohanaceṣṭiteṣu bahu-mānam || 577
na grāmyaṃ parihasitaṃ nāvibhramataralito 'kṣivikṣepaḥ |
suratodyoganirodho dohadadānaṃ na puṣpabāṇasya || 578
nārthaparo lapanaraso na parāśayavedane 'vicakṣaṇatā |
nāsauṣṭhavaṃ prasaṅgenolvaṇaguṇakīrtaneṣu bhāratyāḥ || 579
nāparapuruṣaślāghā na tyāgaḥ kāla-deśa-veśasya |
vaidagdhyajanmabhūmergurujaghanabhareṇa manda-yātāyāḥ || 580
cakrāhvapariṣvajanaṃ haṃsasamāśleṣanakulaparirambham |
pārāvatāvagūhanamācarati sumadhyamā yathāvasaram || 581
tad vakravacanahāsavyavahṛtihṛtamānasasya jāyante |
anukūla-sundarā api bharaṇīyabharāya kevalaṃ dārāḥ || 582
Kāminī-lakṣaṇa
sūcayati pṛthakkaraṇaṃ bhrātaṛṇāṃ vakti viṣamaśīlatvam |
vivṛṇoti gṛhavisaṃsthāmabhinandati pitṛ-kulasya guṇavattām || 583
anyasutapakṣapātaṃ kathayati mātustiraskaroti patim |
pārśvanimagnā jāyā mā yātu vimucya kārmukaṃ madanaḥ || 584
evaṃ kṛte 'pi sundari yadi tiṣṭhati nāyakaḥ prakṛtyaiva |
itthaṃ pathi parimoṣastvatsakhyā naipuṇena vaktavyaḥ || 585
gṛhakāryavyagratayā cittagrahaṇāya vā kulastrīṇām |
nāyāte bhavati sakhī prāvṛḍghanakaluṣite diśāṃ cakre || 586
pragrīvakaśayanagatā sphārībhavadātmasambhavavikārā |
tvanmārganihitanetrā gītām anyena gītikāmaśṛṇot || 587
yadi jīvitena kṛtyaṃ saṃbhāvaya virahiṇi priyaṃ tūrṇam |
ghanarasitasya hi purataḥ kadalīdalakomalaḥ kuliśapātaḥ || 588
ākarṇya māmavādīddhanyāstā yuvatayaḥ sakhi kaṭhorāḥ |
yā viṣahante dīrghaṃ priyatamavirahānalāsaṅgam || 589
mama tu dināntarite 'pi preyasi labdhvā sahāyasāmagrīm |
vidadhāti makaraketana utkalikāvidhuritaṃ hṛdayam || 590
utkaṇṭhayati bhṛśaṃ māṃ samīraṇo bakulakusumagandhāḍhyaḥ |
pracyāvayanti dhairyānmadhuradhvanitaiḥ kalāpabhṛtaḥ || 591
sataḍinmiladbalākāmasitāmbudharāvalīṃ samudyantīm |
utsahate sā vīkṣitum aviralamāliṅgito yayā kāntaḥ || 592
svecchāgamanalaghutvaṃ bahulāpāyaṃ niśāsu panthānam |
na vicārayanti mahilā abhīṣṭatamasaṅgatāvutkāḥ || 593
kriyatāṃ bhūṣaṇa-śobhā tvarayati me mānasaṃ manojanmā |
rañjayati mano nitarāṃ kaladhautaniveśitaṃ ratnam || 594
ghanajaladāvṛtakakubhi pra-doṣa-samaye pradoṣagamanāya |
vidadhānayā kubuddhiṃ rāgāndhe kimidamārabdham || 595
vacanaprapañcasāraṃ jāyāśritamanyadeśasambaddham |
puruṣam abhigantukāmā naveyamabhisārikā dṛṣṭā || 596
daradhautatilakaracanāṃ galadambhobindululitakeśāgrām |
timyattanulīnāvṛticaṇḍānilasalilapātakaṇṭakitām || 597
avibhāvitasamaviṣamapraskhaladaṅghriṃ sahāyakaralagnām |
purato 'dhvanaḥ pramāṇaṃ muhurmuhuḥ sādhvasena pṛcchantīm || 598
anyasmin pretapatau vyagre kṛcchreṇa katham api prāptām |
tat kālayogyaparijana-niveditām iti vikalpya saha sacivaiḥ || 599
kiṃ premṇo 'yaṃ mahimā kimutānantyaṃ dhanapralobhasya |
kiṃ vānyataḥ pravṛttā praveśitā vātavarṣeṇa || 600
saṃnihitakalatrāṇām anucitam iti bāhyalokasaṃvadanāt |
anyasminnudavasite visarjitāmiṣṭamālatīkena || 601
lokena hāsya-mānāṃ bibhrāṇāṃ vāsasī jalaklinne |
rūpam adamutsṛjantīṃ vailakṣyavrīḍitena natavadanām || 602
paścāttāpagṛhītāṃ kaṇṭakadarbhāgrabhinnapādatalām |
asmadvacaḥ smarantīṃ drakṣyantyabhisārikāṃ sukarmāṇaḥ || 603
iti paruṣamabhidadhānāṃ mātaramavadhīrya yuṣmadabhyāsam |
caurahatakā vrajantīṃ vidrāvitarakṣiṇaḥ sakhīṃ mumuṣuḥ || 604
eṣā pra-pañca-racanā yadi bhavati vṛthā punaḥ purastasya |
vaṇigidamupetya vakṣyati sahāyaparicodito bhavatīm || 605
pūrvādattasyopari muktāhārasya kedarāstriṃśat |
paricārikayānītā anyān api mṛgayate vyayasya kṛte || 606
yat tu ghanasārakuṅkumacandanadhūpādi muktakaṃ dattam |
tat sampuṭake likhitaṃ śṛṇu piṇḍanikāṃ karomi te purataḥ || 607
etāvantaṃ kālaṃ nāvaṣṭabhyārthitā tvamasi |
riktaṃ bhāṇḍasthānaṃ sāmpratam iti yācanā kriyate || 608
evaṃvādini tasminkiṃ cillajjānatā kṣaṇaṃ sthitvā |
praśritayā vācā vācyaḥ savailakṣyam || 609
hārastavaiva tiṣṭhatu madhyasthasthāpitena mūlyena |
śeṣaṃ tato yad anyattaddivasaiḥ saṃpādayiṣyāmi || 610
iyam api kapaṭagrathanā ṣaṇḍasamā cettad īdṛgabhidheyam |
āśaṅkante 'niṣṭaṃ kātarahṛdayā hi yoṣitaḥ prāyaḥ || 611
apaṭuśarīre svāmini vijñaptā bhagavatī mayā gatvā |
bhavatu nirāmayadeho jīvitanāthastava prasādena || 612
sampannavāñchitāhaṃ balyupahāreṇa pūjayiṣyāmi |
sāmagrīviraheṇa tu na vitīrṇā tatra me manasi śūkā || 613
asmin vyarthībhūte riktīkṛtaśīrṇaveśmano dāham |
utpādya mandagāmini sarvavināśaḥ prakāśamupaneyaḥ || 614
snigdhatvamalaṃ buddhvā sahabhojanaśayanavasanaliṅgena |
ebhirupāyadravyairvāntaviriktastvayā kāryaḥ || 615
vārdhuṣikakadarthanayā bhogadhvaṃsātsahāyavacanair vā |
avadhārite 'pi nipuṇaṃ varagātri viluptasāratve || 616
paruṣavaconirdhāraṇamāyatyāmīhitopaghātīti |
yat nādamī vidheyā gamyasya vimokṣaṇopāyāḥ || 617
pṛthagāsananirdeśaḥ pratyutthānādikeṣu śaithilyam |
sāsūyasopahāsā ālāpā marmavedhi parihasitam || 618
tat pratipakṣaślāghā tad adhikaguṇarāgakīrtanāvṛttiḥ |
vadati priyamābhīkṣṇyaṃ bahupralāpitvadūṣaṇākhyānam || 619
vacanāntaropaghātais tatprastutasaṃkathāsamākṣepaḥ |
tadvyavahārajugupsā savyapadeśas tadantikatyāgaḥ || 620
vyājena kāla-haraṇaṃ svāpāvasare vivartanaṃ śayane |
nidrābhibhavakhyāpanam udvegaḥ sammukhīkaraṇe || 621
guhyasparśanirodhaḥ svabhāvasaṃsthā ratābhiyogeṣu |
cumbati vadanavikūṇanam āliṅgati kaṭhinagātrasaṃkocaḥ || 622
asahiṣṇutvaṃ prahaṇanakararuhadaśanakṣatiprasaṅgeṣu |
dīrgharate nirvedaḥ svapihīti vaco 'bhiyojake bhūyaḥ || 623
tadaśaktāv anubandho vaidagdhyavikāśane tathā hāsaḥ |
rātryavasānaspṛhayā punaḥ punar yāmikapraśnaḥ || 624
niḥsaraṇaṃ vāsagṛhād uṣasi samutthāya talpatas tvarayā |
sarabhasam udīrayantyā niśā prabhātā prabhāteti || 625
ubhayecchayā pravṛttaṃ nirupādhi prema bhavati ramaṇīyam |
anyonyasamāsaktau saṃsthānam ivābhijātamaṇihemnoḥ || 626
yas tv ekāśrayarāgaḥ paribhavadaurbalyadainyanāśānām |
sa nidānam asaṃdigdhaṃ sītāṃ prati daśamukhasyeva || 627
yāni haranti manāṃsi smitavīkṣitajalpitāni raktānām |
tāny eva viraktānāṃ pratibhānti vivartitānīva || 628
vidadhātu kim api katham api nigṛhyamāṇā muhūrtam āsiṣye |
iti yatra manaḥ strīṇāṃ tatrāpi rate ramanti paśutulyāḥ || 629
yatra na madanavikārāḥ sadbhāvasamarpaṇaṃ na gātrāṇām |
tasminn ujjhitabhāve paśukarmaṇi paśava eva rajyante || 630
avadhīraṇayopahataḥ pratidivasaṃ hīyamānasadbhāvaḥ |
abhimānavān manuṣyo yoṣitam ūḍhām api tyajati || 631
sākṣinikocaṃ sakhyāḥ pāṇitalaṃ pāṇinā samāhatya |
yaṃ naram upahasati strī dadātu tasmai mahīrandhram || 632
puruṣāntaraguṇakīrtanam anyoddeśena cātmano nindām |
śṛṇvann api yaḥ svasthaḥ svastho 'sau kālapāśabaddho 'pi || 633
avagatyābhiprāyaṃ svāminyāḥ parijano 'pi yaṃ puruṣam |
vyavaharati tiraskurvaṃs tasya na mūlyaṃ varāṭikāḥ pañca || 634
tattvātattvasamutthavyavahṛtayor yo 'ntaraṃ na jānāti |
sthānaṃ bhavati sa paśupatir apasaṃśayam ardhacandralābhasya || 635
kramagalitagauravāṃśo riktatayā lāghavaṃ parāpatitaḥ |
aprāptaparicchedataṭaḥ plavate 'sau yuvatisarasi kumanuṣyaḥ || 636
yatnena kapaṭaghaṭitāñ śṛṅgārajñāpanārtham anubhāvān |
ratiśilpajīvikābhir mūḍhās tattvena gṛhṇanti || 637
yā dhanahāryā nāryo nirmaryādāḥ svakāryatātparyāḥ |
tābhir api samīhante bata mandāḥ saṃgatam ajaryam || 638
aparokṣadhano gamyaḥ śrīmān api nānyatheti nirdiṣṭam |
kandarpaśāstrakāraiḥ kutaḥ kathā luptavibhaveṣu || 639
vyāsamunināpi gītaṃ dvāv eva narādhamau mano dahataḥ |
yo 'nāḍhyaḥ kāmayate kupyati yaś cāprabhutvayukto 'pi || 640
kṣīṇadravye dehini dārā api nādareṇa vartante |
kimutādānaikarasāḥ śarīrapaṇavṛttayo dāsyaḥ || 641
aviditaheyādeyāstiryañco 'pi tyajanti pīta-rasam |
kusumaṃ kimu kāryavido veśyā naram āttasarvasvam || 642
utpādayati sadāno rāgaṃ rāgātmako yathābhyadhikam |
nirdāno 'pi sadā no niḥsaṃdehaṃ tathaiva manujanmā || 643
yad atītaṃ tad atītaṃ bhāvini lābhe 'pi nātibahumānaḥ |
tat kālahastanipatitamaniyatapuṃsāṃ mude vittam || 644
pīḍitamadhu madhujālaṃ tucchībhūtaṃ ca manmathāgrastam |
muñcanti madanaśeṣaṃ kṣudrāśca prakaṭarāmāśca || 645
ekaḥ krīṇātyadya prāto bhavitā tat hāparaḥ kretā |
anyavaśe kṣaṇamekaṃ na vikrayaḥ śāśvato 'sti veśyānām || 646
saṃdarśitaparamārthaṃ bhrūkṣepakaṭākṣadṛṣṭahasitādi |
śṛṇvantu ye sakarṇāstatkṛtamanyatra saṃkrāntam || 647
yadi nāma nirākaraṇe na samarthā chinnakāryabandhe 'pi |
kā cinmahānubhāvā boddhavyaṃ tad api cetanāvadbhiḥ || 648
tenārthenopakṛtaṃ tayāpi tasya svadehadānena |
taccātītaṃ samprati nirarthakaḥ śuṣka-śṛṅgāraḥ || 649
avadhīraṇā rasāyanamapamāno bhavati yasya parituṣṭyai |
yogyo 'sau puruṣakharaḥ kharataranirbhartsanoktilakuṭānām || 650
dīpajvālālalane vrajataḥ khalu nirvṛtiṃ tayostviyān bhedaḥ |
prathamā snehena vinā tat hāparā snehayogena || 651
dharmaḥ kāmādabhinavaguṇavanniḥsvasya madanarogavataḥ |
artho 'rthavato 'bhigamātkāmaḥ samaratanaropabhogena || 652
yastu na dharmaprāptyai nārthāya na kāmasādhanopāyaḥ |
sa pumānsaccaritadhanaiḥ paryanuyuktaḥ kimācaṣṭe || 653
kāmodvegagṛhītaṃ dhūrtairupahasyamānaśṛṅgāram |
dāridryahataṃ yauvanam abudhānāṃ kevalaṃ vipade || 654
vyapagatakoṣe rāgiṇi yāti layaṃ pānamātralābhahṛtā |
kṣudrā madhukarikābje na tu gaṇikā cintitasvārthā || 655
yāsāṃ kāryāpekṣā sakaṭākṣanirīkṣaṇe 'pi veśyānām |
darśanamātrakṣubhitairvañcyante tāḥ kathaṃ puruṣaiḥ || 656
kleśāya durgatānāṃ māna-stuti-gātra-bhaṅga-vinyāsam |
gaṇikābhinayacatuṣṭayamākṛṣṭyai svāpateyapuṣṭānām || 657
kiṃ dhakṣyati bhūyo 'pi jvalanastaṃ tādṛśaṃ kulāṅgāram |
yo dahyate 'virāmaṃ viraktadāsītiraskāraiḥ || 658
gṛham etad īśvarāṇāṃ kāntāraṃ duṣpraveśamanyeṣām |
pūtkṛtamidamudbhujayā na mālatī kāmasattradānaparā || 659
iti coditagṛhaceṭīnigaditakaṭukākṣarānyakṛtalakṣyāḥ |
ākarṇayato vāco daivopahatasya tasya marmabhidaḥ || 660
evam abhidhīyamāno no budhyati yadi paśurnarākāraḥ |
tadidaṃ sundari vācyaḥ praśritavacasā tvayā kāmī || 661
prīyata eva tavopari hṛdayaṃ me kiṃ tu gurujanādhīnā |
mātṛvacotikramaṇaṃ na samarthā saṃvidhātumaham || 662
arhasi tāvadatastvaṃ gantumitaḥ katipayānyapi dināni |
punar api bhavataiva samaṃ bhoktavyaṃ jīva-loka-sukham || 663
nirvāsite tu tasmin yaḥ kāmī pūrvam ujjhito bhuktvā |
tasya prāptavibhūter yuktiriyaṃ bhinnasaṃdhāne || 664
upavanalīlāviharaṇahāvojjvalamañjulasya saha tena |
varṇanamitivṛttasya smarajavikārāśca vīkṣite tasmin || 665
idam upavanam atidhanyaṃ nirbharamāliṅgitaṃ surabhilakṣmyā |
matskandhārpitapāṇirbabhrāma sa yatra jīvitādhīśaḥ || 666
sakhya ito bhramarakulatrāsitayā priyatamo mayā sahasā |
vakrībhavatpayodharamupagūḍho dhīrasītkāram || 667
raṇadindindiravṛnde kūjatkalakaṇṭharāvaramaṇīye |
atrātimuktakagṛhe marudīraṇavidhutakusumasaṃchanne || 668
mayi jātādhikarāgo balavati madane sahāyasāmagryā |
kāntaḥ pallavaśayane no tṛptimagādviviktakāryeṣu || 669
preṅkholanavitaraṇayuktyā vidhyan pārśvayornakhair dhūrtaḥ |
cakre māṃ madana-mayīṃ vratatipreṅkhāmimāṃ samārūḍhām || 670
spṛhaṇīyo 'yamaśokaḥ spṛṣṭo yad vallabhena hastena |
asmadavataṃsakārthaṃ nūtanadalapallavān vicārayatā || 671
asminsahakāratale tasyotsaṅge salīlamāsīnā |
aśṛṇavamaham iti vācaḥ paśyantī vilasitāni taruṇānām || 672
utthāpaya māna-rase dayitaṃ caraṇāgranipatitaṃ tūrṇam |
atyākṛṣṭaṃ truṭyati sudṛḍham api premabandhanaṃ mūḍhe || 673
tiṣṭhann api yātasamaḥ kiṃ tena nivāritena sakhi paśunā |
yāmīti niṣprakampaṃ viniḥsṛtā yasya mādhave vāṇī || 674
āyuḥsāraṃ yauvanam ṛtusāraḥ kusumasāyakavayasyaḥ |
sundari jīvitasāro ratibhogasukhāmṛtāsvādaḥ || 675
ramyaṃ kusumastabakaṃ kuru me priya kaiṃkirātamavataṃsam |
tiṣṭhatu vā kimanena pratyagramaśokakisalayaṃ cāru || 676
āstāmāstāmetatprāpaya māṃ sinduvāramabhirāmam |
nahi nahi rājati sutarāṃ cūtadrumamañjarī karṇe || 677
dhiktāruṇyamakāntaṃ dhikkāntaṃ yauvanena rahitaṃ ca |
dhik tad dvayam api manmathasāmarthyavikāsitaṃ vinā suratam || 678
janito 'pyaparādhaśatairvāme tasmiṃściraprarūḍho 'pi |
avagatamadhunā sakhyo na vasantamatītya vartate mānaḥ || 679
varṣaśatasya sa sāraḥ kālalavaḥ prathamam elakasthānam |
sacakitamāgacchantī sotkalikā yatra dṛśyate ramaṇī || 680
kiṃ nirmito 'si dhātrā navo 'paraḥ kimu vasantaguṇa eṣaḥ |
kusumaśarapūrṇatūṇaḥ kimutābhavadanya eva kandarpaḥ || 681
no paśyasi yadi kakubhaḥ pracurojjvalasurabhikusumaramaṇīyāḥ |
parabhṛtakūjitamiśrānna śṛṇoṣi yadi dvirephajhaṅkārān || 682
gandhaṃ yadi no labhase vāsitadigvyoma sumanasāṃ hṛdyam |
anubhavasi yadi sparśaṃ no śītaladākṣiṇātyapavanasya || 683
rasanendriyaikaśeṣaḥ parasaṃcāryo janena pari-bhūtaḥ |
nārhasi tato 'pi muktvā nijāśrayaṃ gantumanyato nitarām || 684
asminsarasi salīlaṃ karayantraviniryadambudhārābhiḥ |
dayitena tāḍitāhaṃ mayāpyasāvāhato mṛṇālikayā || 685
punarantarjalamagno māmupagamyāvibhāvitaḥ sahasā |
uccikṣepa sahāsaṃ hāsitasaṃnihitaparivāraḥ || 686
saṃsaktārdrāvaraṇaṃ jaghanaṃ naḥ paśyatastadā tasya |
prathamākāṅkṣākūtaṃ bheje sam-bhoga-śṛṅgāraḥ || 687
kālapradeśaveśavyāpārasthitiviśeṣaghaṭanābhiḥ |
cirarūḍho 'pi hi yūnāṃ navatvamupanīyate rāgaḥ || 688
sādaram arpayato 'bjaṃ gotraskhalanāparādhinas tasya |
sakhyaḥ smarāmi sahasā vilakṣatāṃ kliṣṭahasitasya || 689
pratyagranakhavraṇite stanāntare kṣipati locane spṛhayā |
preyasi hrītācchādanamakaravamahamabjinīpatram || 690
kṣiptvātarkitamambho garbhitanalinīpalāśapuṭamārāt |
āhatayā yad vikṛtaṃ svasthadhiyā tanna śakyate kartum || 691
suśliṣṭo hāvavidhir madanālasagātrajṛmbhitaṃ lalitam |
gūḍhasthānaprakaṭanamaṅgulivisphoṭanaṃ smitaṃ subhagam || 692
nīvivimocanabandhau muhurmuhuḥ keśapāśaviśleṣaḥ |
svādharadaśanagrahaṇaṃ bālakaparicumbanaṃ ratotsukatā || 693
sākāṅkṣitaṃ kṣipantyāstaralāyatalocane muhuḥ kāmye |
uddiśya tad vayasyakam iti śokagrastavarṇagiraḥ || 694
Veśyā-dharma
ekībhāvaṃ gatayor jalapayasormitracetasoś ca tathā |
vyatirekakṛtau śaktir haṃsānāṃ durjanānāṃ ca || 695
atipelavamatiparimitavarṇaṃ laghutaramudāharati śaṇṭhaḥ |
param ārthataḥ sa hṛdayaṃ vahati punaḥ kālakūṭaghaṭitam iva || 696
yena tadā māmūce parijanam utsārya vivṛtanaṭamanyuḥ |
darśitahitasvarūpaḥ para-pīḍā-karaṇa-paṇḍitaḥ prakhalaḥ || 697
aviditaguṇāntarāṇāṃ ko doṣaḥ prāntadeśavāsānām |
svādhīnakuṅkumā api yad vidadhati bahu-matiṃ nīle || 698
kva mahītalarambhā tvaṃ nyakkṛtacandraprabhā svadeharucā |
citra-latā kva varākī nīcairupasevitā voṭā || 699
yasyārthe na vigaṇitāḥ prahvātmāno mahā-dhanāḥ kulajāḥ |
so 'dya hṛdayena tasyāṃ tvayi tiṣṭhati bāhyavṛttena || 700
tām eva samācaraṇāṃ sadasadbhāvapravartitāṃ nipuṇaiḥ |
vindanti tatra kuśalāḥ snehavirūkṣaprabhedena || 701
tava tu virūḍhapremṇastatkarmavivecanaṃ manovṛttiḥ |
nāruhatīti mayaivaṃ niveditaṃ pāricityena || 702
iti durjanāhiniḥsṛtavāgviṣadūṣitasamastavapuṣo me |
īrṣyārujaḥ pravṛddhāścirarūḍhapraṇayakhaṇḍanaprabhavāḥ || 703
laghuhṛdayatayā yasmāddurbhāṣitavajrapātavihatānām |
vaktṛviśeṣavitarko na spṛśati prāyaśo manaḥ strīṇām || 704
priyam api vadan durātmā kṣipati vipatsāgare duruttare |
āsādya prāṇa-bhṛto mṛtaye parileḍhi jihvayā khaḍgaḥ || 705
hitamadhurākṣaravāṇīvyavahāramanupraviśya tallīnam |
saralā durāśayānāmupaghātaṃ phalata eva vindanti || 706
parasaṃtāpavinodo yat rāhani na prayāti niṣpattim |
antarmanā asādhurna gaṇayati tadāyuṣo madhye || 707
divasāntānabhinandati bahu manute teṣu janmano lābham |
ye yānti duṣṭabuddheḥ paropatāpābhiyogena || 708
vikasitavadanaḥ prakhalaḥ protphullavilocano yathā bhramati |
manye tathā na jātaḥ sadahitakaraṇaśramo vandhyaḥ || 709
śaṭhamṛgayuḥ kusṛtiśarairajñātapratividhānasādhumṛgān |
abhyastalakṣavedho nighnanna pari-śramaṃ vrajati || 710
anukūlavarapurandhriṣu puruṣāṇāṃ baddhamūlarāgāṇām |
nayati mano duḥśīlaḥ kusumāstro hīna-pātreṣu || 711
sāvaraṇaṃ vrajato 'nyāṃ kautukadṛṣṭyā prasaṅgato dayitān |
buddhvāpi vidagdhadhiyo vartante nāṭyadharmeṇa || 712
satyaṃ premaṇi vṛddhe vyathayati hṛdayaṃ manāgapi skhalitam |
avadhṛtanijamāhātmyāstadapi na dhīrā vimuhyanti || 713
svacchandaṃ pibatu rasaṃ bhrāntvā bhrāntvā vanāni kusumeṣu |
anu-bhūta-guṇa-viśeṣaḥ punareṣyati mālatīṃ madhupaḥ || 714
mālatyā guṇavattāṃ samyagno vetti madhukarastāvat |
anubhavameti na yāvatsumanontarasaṃgamāsvāde || 715
komalamānakadarthāṃ bhajamāno bhajati dīptatāmadhikām |
saṃcālyamānadāruḥ pāvaka iva suprabhaḥ snehaḥ || 716
yaḥ punaratikopānalasaṃtāpavaśena dūramākṛṣṭaḥ |
kācamaṇiḥ sa khalu yathā pariṇāme khaṇḍakhaṇḍamupayāti || 717
vetanalobhādbahavaḥ sevyante sauṣṭhavena pañca-janāḥ |
viśrāmyati yatra manaḥ sa tu duṣprāpaḥ sahasreṣu || 718
manvādimunivarair api kālatrayavedibhiḥ sudurjñeyam |
tat sukṛtaṃ yasya phalaṃ rabhasāgatavallabhāśleṣaḥ || 719
yāte 'pi nayana-mārgaṃ preyasi yasyāḥ smṛtirvyalīkeṣu |
manye tāṃ prati niyataṃ kuṇṭhitaśarapañcakaḥ madanaḥ || 720
jīvyata eva kathaṃ cid dhig vṛttimimāṃ mahadbhiravagītām |
vijahāti yanna gaṇikā tad vāñchitaramaṇalābhalobhena || 721
kaṇṭakinaḥ kaṭukarasān karīrakhadirādiviṭapatarugulmān |
upabhuñjānā karabhī daivādāpnoti madhuram adhujālam || 722
kā śrīrapraṇayivaśā kā vilasitayo manobhavavihīnāḥ |
ko dharmo nirupaśamaḥ kiṃ saukhyaṃ vallabhena rahitānām || 723
svācchandyaphalaṃ bālyaṃ tāruṇyaṃ rucitasuratabhogaphalam |
sthaviratvamupaśamaphalaṃ parahitasampādanaṃ ca janmaphalam || 724
abhidadhatīmidamālīmavakarṇya gṛhītayeva bhūtena |
yauvana-sukhena sārdhaṃ mayaiva yūyaṃ paricchinnāḥ || 725
adhunānutāpapāvakamadhyagatā pacyamānasarvāṅgī |
niṣphalajanmaprāptirjīvāmyucchvāsamātreṇa || 726
sthāneṣu yeṣu yuṣmatsaṃgatayā krīḍitaṃ ciraṃ dhṛtyā |
tāni khalu vīkṣamāṇā bhavāmi kaṇṭhasthitaprāṇā || 727
anyavaśena visaṃjñā kṛtabhūṣā yantrasūtrasaṃcā rā |
dārumayīva pratimā vidadhāmi viḍambanā bahvīḥ || 728
yadi nāmodarabharaṇaprāptyai kurute 'nyapuṣpasaṃśleṣam |
tad api na puṣṭirbhṛṅgyā apibantyā āravindamakarandam || 729
āstāmaparo lokaḥ krīḍāpekṣī parāpadi prītaḥ |
vyasanārṇave patantī na vāritā parijanenāsmi || 730
kiṃ vā bahubhiḥ kathitaiḥ samprati niyame tu niyamitā buddhiḥ |
sthāsyāmi saṃniyuktā bhavadgṛhe preṣyakāryeṣu || 731
iti netrādivikārairvaśamupanītaṃ pralīnadhairyāṅgam |
māragrahābhibhūtaṃ parimṛṣṭaprāṅnirākṛtismaraṇam || 732
prādurbhūtariraṃsaṃ kṣaṇe kṣaṇe jatrudeśagatadṛṣṭim |
pakvāmram iva vimokṣyasi pūrvavadācūṣya subhru niḥśeṣam || 733
svaśarīrāmiṣadigdhaṃ vakrasmitadṛṣṭipātavāgbaḍiśam |
prakṣipyākṛśya jaḍaṃ sphuraṇena vivarjitaṃ suparipuṣṭam || 734
hastadvayāntarāgatamupacāraparivyayena saṃskṛtya |
bhuktvā yāvanmāṃsaṃ tyakṣyasi carmāsthiśeṣitaṃ matsyam || 735
śṛṇu suśroṇi yathāsmin kalaśeśvarapādamūlamañjaryā |
pravarācāryaduhitrā rājasutaś carvitaś ca muktaś ca || 736
āsīcchrīsiṃhabhaṭo nāmnā nṛpatir mahīyasāṃ praṣṭhaḥ |
tasyātmajo 'dhitasthau niveśanaṃ devarāṣṭrasaṃbaddham || 737
sa kadā cid vṛṣabhadhvajadidṛkṣayā parimitāptaparivāraḥ |
anuvartamāna āgāttāruṇyodīrṇaveśacaritāni || 738
mūrdhatribhāgasaṃsthitabṛhadambaracīrakeśasaṃyamanaḥ |
alpācchagātrarāgo ghanakuṅkumaliptakarṇakeśāgraḥ || 739
siddhārthabījadanturalalāṭatilakopayuktatāmbūlaḥ |
śravaṇaniveśitakuṇḍalaṭīṭibhakaprāyakandharābharaṇaḥ || 740
keyūrasthānagatasvarṇāvṛtamantragarbhajatuguḍakaḥ |
maṇibandhanavinyastapracalāṅkurajātarūpamaṇimālaḥ || 741
dhṛtavetradaṇḍa ūrṇakapariveṣṭitasāsidhenukanitambaḥ |
mṛdutarapaṭikāvaraṇaḥ śabdolbaṇacurcurāṅkacaraṇatraḥ || 742
gambhīreśvaradāsyāṃ lagnaḥ kila tava vayasyako vīraḥ |
prāpsyati sāpi durāśāvarṣatritayena yanmayā prāptam || 743
darśayati diśaḥ phalitā amṛtagabhastiṃ kare 'vatārayati |
suradevi candravarmā nirvastukavākprapañcena || 744
tvāmanuyāntaṃ samprati paśyāmi kuraṅgi vasuṣeṇam |
sunirūpitā bhaviṣyasi viṣamā guḍajihvikā tasya || 745
carvayati jalaṃ yo 'sau hariṇi haro dhūrtatābhimānena |
likhati śataṃ daśavṛddhyā sa nimagnastaralikāvarte || 746
gṛhṇāsi yat paṭānte mama paśyata eva nanda madirākhyām |
ata āvayoravaśyaṃ mā vakṣyasi noktamantaraṃ bhavati || 747
yo 'yaṃ gṛhītabṛsikaḥ kuśakarṇo vidhṛtadaṇḍakāṣāyaḥ |
lokasparśāśaṅkī kṛtāpasāro vilokayan pārśvau || 748
kurvāṇo maunavratamutpāditasakalavaiṣṇavaśraddhaḥ |
hariśāsanaṃ prapannastripurāntakadarśanāpadeśena || 749
straiṇaṃ paśyati yuktyā sākāṅkṣaṃ varjitānyajanadṛṣṭiḥ |
kumudini mama hṛdaya-gataṃ bhavitavyaṃ vyājaliṅginānena || 750
paśyatyadṛśyamāno nirīkṣito vīkṣate parāṃ kakubham |
brūte kiṃ citsaspṛhamabhiyukto bhavati kīlitadhvānaḥ || 751
na jahāti samāsannaṃ notsahate sparśagocare sthātum |
eṣa manuṣyo manye niṣpratibhaḥ sābhilāṣaś ca || 752
te 'tītāḥ khalu divasāḥ kriyate narma tvayā samaṃ yeṣu |
adhunācāryānī tvaṃ bhāśuddhācāryasambandhāt || 753
bhramasi yatheṣṭaṃ tāvatkurvāṇo yuvatipallavagrahaṇam |
lolikadāsa na yāvannaradevīpāśikāṃ viśasi || 754
evaṃprakāravākyaprasaktaviṭaceṭikāsamākīrṇam |
sevācaturapuraḥsaravijanīkṛtavartma deva-kulam || 755
sampāditaharapūjo niṣṭhurayāṣṭīkaniyamite loke |
tvaritaniyogisthāpitamāsanamadhyāsta samarabhaṭaḥ || 756
agropaviṣṭanartakavāṃśikagātṛprakāśayuvatigaṇaḥ |
śreṣṭhipramukhavaṇigjanaḍhaukitatāmbūlakusumapaṭavāsaḥ || 757
vividhavilepanakharaṭitacakrakadharakhaḍgadhāriṇāśūnyaḥ |
pṛṣṭhata ātta-kṛpāṇaiḥ śirobhirakṣaiś ca viśvastaiḥ || 758
tāmbūlakaraṅkabhṛtā sandaṃśagṛhītavīṭikāgrahaṇe |
īṣatspṛṣṭaṃ kurvanmandaṃ khaṭakāmukhena vāmena || 759
pārśvāvasthitanarmapriyasacivanyastapūrvatanubhāgaḥ |
papraccha kuśala-vārtāṃ sa vaṇigjananartakaprabhṛtīn || 760
atha vaitālika uccairupasaṃhṛtalokakalakale dhīraḥ |
abhituṣṭāva tamitthaṃ prasannagambīrayā vācā || 761
jaya deva parabalāntaka gurucaraṇārādhanaikakṛtacitta |
paravanitājaghanāsana dāridryatamaḥ pracaṇḍakarajāla || 762
raṇadhīravaṃśabhūṣaṇa guruvasudhādevapūjanaprahva |
śaraṇāgatābhayaprada hitabāndhavabandhujīvamadhyāhna || 763
īdṛk pratāpadahano bhāvatko vyāptagaganadikcakraḥ |
dṛṣṭo jalāya-māno ripuvanitātilakaśobhāsu || 764
eṣa viśeṣaḥ spaṣṭo vahneś ca tvatpratāpavahneś ca |
aṅkurati tena dagdhaṃ dagdhasyānena nodbhavo bhūyaḥ || 765
śrīphalabhukpatravṛto vigraharasiko vimuktasattraratiḥ |
rājyasthitiṃ na muñcati hṛtalakṣmīko 'pi tava vipakṣagaṇaḥ || 766
dadato vāñchitamarthaṃ sadānuraktasya tava gṛhaṃ tyaktvā |
strī-cāpalena kīrti-rnagnāsaktā gatā kakubhaḥ || 767
bhavataḥ bhavato dhairyaṃ tena hi bhinno 'ndhakaḥ praṇataḥ |
muktās tvayā tu bahavo ripavo 'pi prekṣakāḥ samare || 768
Viṭa-kathā
aṭatā jagatīm akhilām idam āścaryaṃ mayā dṛṣṭam |
dhanado 'pi nayana-nandana pariharasi yad ugra-samparkam || 769
idam aparam adbhutatamaṃ yuvati-sahasrair vilupyamānasya |
vṛddhir bhavati na hānir yat tava saubhāgya-kośasya || 770
aparaṃ vismaya-jananaṃ dhavalatvaṃ nāpayāti yad bhavataḥ |
lalanā-locana-kuvalaya-dala-tviṣā śabalitasyāpi || 771
hṛdayeṣu kāminīnām eko 'nekeṣu vasasi yena tvam |
janaka kusumāstrapāṇeḥ puruṣottama tena viśva-rūpo 'si || 772
kiṃ vahasi vṛthā garvaṃ priyo 'ham iti yoṣitāṃ narādhīśa |
kāṅkṣanti sma murāriṃ ṣoḍaśagopīsahasrāṇi || 773
brāhmaṇyena yayāce makhasamaye yaḥ baliṃ hṛṣīkeśaḥ |
na sa bhavati samo bhavatā dānaikaniṣaṇṇahṛdayena || 774
bhūmibhṛtām uparisthita unnatyā sakala-jīva-lokasya |
tṛṣṇā-saṃtāpa-haro megha iva kadā na dakṣas tvam || 775
bahu-mārgo bhaṅga-yutaḥ kusṛti-paro gotra-bheda-karaṇa-paṭuḥ |
gaṅgā-jala-pravāhaḥ puṇya-diśā kevalaṃ tava samānaḥ || 776
durvyavahārotpattir maurkhya-prasavo 'vivekitāvasatiḥ |
ekas tvaṃ doṣajñaḥ kṛtīkṛto yena kalikālaḥ || 777
sugato 'pi nājivimukho vṛṣadhvajo 'pi na viṣāditāyuktaḥ |
udyataśastro 'pi ripau kathamasi sannāsiko jātaḥ || 778
sanmaṇiranekabhogo gurubhārasahaḥ sthirātmatā-sthānam |
naradeva citram eta-dyadaśeṣaguṇaistvamāśliṣṭaḥ || 779
prakṛtilaghor yena kṛtā jaghanyavarṇasya gauravāpattiḥ |
jaghanacapalā tathār yā sa piṅgalas te kathaṃ tulyaḥ || 780
yasya na jātir nātmā nārthajñānaṃ na mānase praśamaḥ |
bhavasi bhavasāra na tvaṃ tenādvayavādināsadṛśaḥ || 781
tatrāpi vṛddhiyogas tasminn api puruṣa-guṇa-gaṇa-khyātiḥ |
pari-bhāṣā tatrāpi vyākaraṇān nātiricyase tena || 782
nirvyājastavano 'pi tyaktākṣepo 'pi nirupamāno 'pi |
sadrūpakajātiguṇai rnātha tvaṃ gāmalaṅkuruṣe || 783
anyaiva varṇanaiṣā bhavatsu lokottarā sthitā kāpi |
vāmo yathaiva śatruṣu mitreṣu tathaiva vāmo 'si || 784
pūjayasi yena gurujana-mabhinandasi yena sādhucaritāni |
prīṇayasi yena viprā nnṛpanandana tena vṛṣalastvam || 785
dainyamidaṃ yacchlāghā kriyate tava rakṣasāpi na samasya |
na sa haṭhamakarodyoṣiti bhavāṃstu bhuṅkte prasahya ripulakṣmīm || 786
rāmaṇikācāṭupada-stavanaṃ yallābhaheturasmākam |
tat patati te svarūpe yāmi namaḥ santu saukhyāni || 787
śrutvānantaramavadadbandinamabhinandya sādhuvādena |
āssva kimākulatā te yāsyasi tuṣṭo mayā prahitaḥ || 788
punar api paṭha tad yugalaṃ gītikayoryattvayā purā paṭhitam |
kakṣāntaritena mama sthitasya kulaputrikāvāse || 789
tvayi vadati sādhuvādaṃ vāgiyamunmudritā budhasamāje |
abhidhāyeti papāṭha tristhānaviśuddhanādena || 790
ekā khaṇḍanakupitā virasānyā praṇayabhaṅgavailakṣyāt |
kā cinnikaṭatarāsanamaprāpya bibharti hṛdayanirvedam || 791
anyā kalahāntaritā navapariṇayalajjayāparā vihatā |
ramaṇīgaṇamadhyagataḥ smarāturaḥ kiṃ karotu bahujāniḥ || 792
abhyupagamāvabodhakamastakacalanaṃ vidhāya vikṛtabhrūḥ |
nṛttācāryamavādīdetasmin kiṃ susaṃgītam || 793
sa uvāca tato vaṇijo netāro yatra yatra pātrāṇi |
śāṭhyāyatanaṃ dāsyastatra kutaḥ sauṣṭhavaṃ nāṭye || 794
kā cid balinākrāntā kā cinna jahāti kāminaṃ ruciram |
anyā pānakagoṣṭhyāṃ nayati dinaṃ prītakaiḥ sārdham || 795
notsṛjati satatamekā puruṣāgamanāśayā gṛhad-vāram |
śūlāpālaḥ kathayati labdhotkoco rajasvalāmaparām || 796
raṅgagatāpi kṣudrā śṛṇoti yadi paricitaṃ gṛhā-yātam |
uddiśya vārikāryaṃ vrajati tataḥ prakṛtamutsṛjya || 797
ā tāruṇyodbhedātkānte dṛṣṭir yayābhyastā |
sāmājikamadhyasthā sā katham anyāsu yāti parabhāgam || 798
cetovaśitā sattvaṃ sattve sati cārutā prayogasya |
na bhavati sā veśyānāṃ madyāmiṣapuruṣanihitahṛdayānām || 799
vayam api devaniketanamanaṅgaharṣe gate tridaśalokam |
āśritavanto 'gatyā tīrthasthānoparodhena || 800
iha tu kadā cit kiṃ cid vṛttinirodhābhiśaṅkayā nirutsāhāḥ |
ratnāvalyāmetā vidadhati karapādavikṣepam || 801
vatseśabhūmikāsyā iyam anu-kurute nareśvaravayasyam |
vāsavadattācaritaprayogameṣā viḍambayati || 802
udyamasāhityavaśācchobhātiśayena madanubandhena |
anayā prasiddhirāptā siṃhalarājātmajānukṛtau || 803
vividhasthānakaracanāṃ parikramaṃ gātravalanalālityam |
kākuvibhaktārthagiro rasapuṣṭiṃ vāsanāsthairyam || 804
sāttvikabhāvonmīlanamabhinayamanurūpavartanābharaṇam |
miśrāmiśre vādye layācyutiṃ varṇayanti mañjaryāḥ || 805
eṣābhidhānakīrtananāśitasaśarīrakusumaśarabodhā |
sahasodbhinnamanobhavabhāvadṛśā sinduvāravivareṇa || 806
paśyantī vatseśvaramanukāryānukaraṇabhedaparimoṣam |
sādhudhvanimukharānanasāmājikajanamanaḥsu vidadhāti || 807
vatsapatimālikhantī kāmāvasthāṃ krameṇa bhajamānā |
vepathupulakasvedairāvahati visaṃṣṭhulaṃ hastam || 808
sadṛśe 'pyanubhāvagaṇe karuṇa-rasaṃ vipralambhato bhinnam |
darśayati nirabhikāṅkṣitamudbandhanagocarāpannā || 809
tasminnirdiśatītthaṃ mañjarikāṃ sābhilāṣamavalokya |
pasparśa rāja-putraḥ kimasāviti vetradaṇḍena || 810
buddhvātha tasya bhāvaṃ prasārayanyuvatisaṃkathākelim |
nyakkurvanvāravadhūḥ sacivaḥ praśaśaṃsa bandhakīgamanam || 811
dāraratiḥ saṃtataye vyādhipraśamāya ceṭikāśleṣaḥ |
tat khalu surataṃ surataṃ kṛcchraprāpyaṃ yad anyanārīṣu || 812
svavyāpāraikamateḥ para-cintā nāsti me kadā cidapi |
paśyantyāstvāmīdṛśamadya tu me mānasaṃ vyathitam || 813
yadi vedmi tasya vasatiṃ sāmarthyaṃ yadi bhavettato 'bhyadhikam |
tadgatvā dagdhavidhiṃ laguḍaiḥ saṃcūrṇayiṣyāmi || 814
vapuridamanupamamīdṛgyadi vihitaṃ tava kṛśāṅgi hatadhātrā |
anurūparamaṇavirahāt kim iti kṛtaṃ vandhyajanmaphalam || 815
śaiśavamastu jarā vā vyādhirvā kṣetriyaḥ praṇāśo vā |
svākāraṃ tāruṇyaṃ na tu kupatikadarthanāgrastam || 816
keliḥ pradahati majjāṃ śṛṅgāro 'sthīni cāṭavaḥ kaṭukāḥ |
na karoti manastuṣṭiṃ dānam abhavyasya gṛhabhartuḥ || 817
kuta āgatāsi kasminvelāmiyatīṃ sthitā kimartham iti |
pṛcchannasvasthamanā janayati gehī śiraḥ śūlam || 818
yadi bhavati daivayogāccakṣurviṣaye samujjvalastaruṇaḥ |
tat rātmānaṃ kṣapayati jāyāṃ ca raṭan gṛhasvāmī || 819
savivāde para-loke janāpavāde 'pi jagati bahu-citre |
daivādhīne pralaye na vidagdhā hārayanti tāruṇyam || 820
durbhartṛkarāsphālanamalinīkriyamāṇaśobhamanudivasam |
tuṅgam api patitakalpaṃ stanaśālini tava payodharadvandvam || 821
paryaṅkaḥ svāstaraṇaḥ patiranukūlo manoharaṃ sadanam |
tulayanti na lakṣāṃśaṃ tvaritakṣaṇacauryasuratasya || 822
sahasā saṃkaṭavartmanyavitarkitasammukhāgatena viśā |
abhilaṣitenodghṛṣṭakamanalpaśubhakarmaṇā labhyam || 823
prītiḥ kila niratiśayā svargaḥ paralokacintakairgaditaḥ |
tasyāstu janmalābho hṛdayepsitapuruṣasaṃbhogāt || 824
ataṭasthasvāduphalagrahaṇavyavasāyaniścayo yeṣām |
te śokakleśarujāṃ kevalam upayānti pātratāṃ mandāḥ || 825
kiṃ pratikūlā grahagatiruta pariṇatamanyajanmaduś caritam |
svānuṣṭhānābhyasanaṃ kiṃ vā tasyātmayonihatakasya || 826
yena tapasvī sa yuvā stauti samīraṃ tvadaṅgasaṃspṛṣṭam |
tvatpādākrāntabhuve spṛhayati kakubhaṃ tvadāśritāṃ namati || 827
dhyāyati yuṣmadrūpaṃ tvannāmakavarṇamālikāṃ japati |
ekāgrīkṛtacetāstvatsaṃgatasaukhyasiddhimabhikāṅkṣan || 828
utsṛṣṭasakalakāryastiryaggrīvaṃ vilokayanbhavatīm |
kurute gṛhāgrarathyāṃ yātā-yātaiḥ śatāvartām || 829
dṛṣṭo 'si tayā suciraṃ gehābhyāśe paribhramanspṛhayā |
saṃdeśa eṣa dattaḥ prābhṛtametattava prahitam || 830
śuṣyati sālabhamānā bhavatkṛte veśmanirgamāvasaram |
iti caturaśaṭhastrībhirvilupyate tvadapadeśena || 831
kiṃ vā kathitairadhikairasthānāviṣṭacetasastasya |
anutiṣṭha yathāyuktaṃ tvatto nāśaś ca jīvarakṣā ca || 832
kulapatanaṃ janagar hāṃnarakagatiṃ prāṇitavyasaṃdeham |
aṅgī-karoti tat kṣaṇamabalā parapuruṣamabhiyāntī || 833
sa tu likhati dāsa-patraṃ tyajati kuṭumbaṃ dadāti sarvasvam |
yāvanna bhavati purataḥ para-yuvatiḥ projjhitāvaraṇā || 834
dṛṣṭaṃ yad draṣṭavyaṃ vyapayātaṃ kautukaṃ viditamantaḥ |
iti yāti manasi kṛtvā vihitavidheyastatastūrṇam || 835
sāpi cchinnā cchoṭanagṛhītamuktā vilokayantyāśāḥ |
viśati gṛhaṃ saṃtrastā sarvata āśaṅkitā savailakṣyā || 836
navacāritrabhraṃśātsuracitakulaṭottareṣu no nipuṇā |
pṛṣṭā kva gatāsi tvaṃ na kva ciditi sambhramād brūte || 837
ete doṣā bahavaḥ puruṣā api capalakautukāḥ prāyaḥ |
tvaṃ ca graheṇa lagnā kāryavimūḍhātra tiṣṭhāmi || 838
iti dolāgatahṛdayā sthirīkṛtābhyastakarmaṇā dūtyā |
dṛṣṭeti śaṅkamānā pade pade calati parṇe 'pi || 839
sarvatra vikṣipantī muhurmuhuś cakitataralite netre |
prāptā saṃketabhuvaṃ śataguṇitamanorathākṛṣṭā || 840
bhayaśṛṅgāravrīḍāmiśrībhūtānubhāvasandoham |
janayantī lolāṃśukadṛṣṭādṛṣṭāṃsakucanābhiḥ || 841
nīvīślathanārambhaṃ nirundhatī na na na yāmi yāmīti |
nibhṛtāsphuṭābhidhānaiḥ pallavayantī smarasya kartavyam || 842
nayatīvāntarvilayaṃ grasamānā sarvagātrāṇi |
yaṃ śliṣyate 'nyayoṣā tiktaṃ tasyāmṛtaṃ purataḥ || 843
na kṛtaṃ tava rahasi puro bāṣpāvṛtakaṇṭhakuṇṭhayā vācā |
gehasvāmitiraskṛtiniṣpāditaduḥkhaveganirvahaṇam || 844
upadhānīkṛtya bhujāvanyonyaṃ nirviśaṅkamāvābhyām |
saṃvalitoru na suptaṃ śithilāṅgaṃ rativimardakhinnābhyām || 845
ātmagṛhādānītaṃ pracchādya svādu bhojanaṃ vijane |
svakareṇa mayā dattaṃ nirvṛtahṛdayena nāśitaṃ bhavatā || 846
na kṛtā caritrarakṣā na ca bhuktaṃ tvaccharīramapayantram |
dṛṣṭādṛṣṭabhraṣṭā kva yāmi kiṃ vā karomi durjātā || 847
avaguṇṭhanavinayaratiṃ svairālapanaṃ sumandasaṃcāram |
samprati mama pāpāyāḥ karapihitamukhā hasanti bhūmi-jñāḥ || 848
yāsāmāsītsakhyaṃ mayā samaṃ samavayaḥ kulastrīṇām |
tā vārayanti mattaḥ kusaṅga iti tanniyantāraḥ || 849
dhigvādānparijanataḥ saha-mānā manyurodhanatavadanā |
tiṣṭhāmi nirabhimānā svavinirmitadoṣadaurbalyāt || 850
sadbhirvidhīyamānaṃ prasaṅgapatitaṃ pativratāstavanam |
hṛdayena dūyamānā mūḍhā sīdāmi śṛṇvantī || 851
āsanna upaviśantīṃ mandākṣānmāṃ niṣeddhumasamarthāḥ |
anyonyamīkṣamāṇā jñātijanāḥ saṃkucanti bhuñjānāḥ || 852
prakaṭī-kṛtā tvayaiva kṣaṇamātramamuñcatā gṛhopāntam |
asmāsu dṛśaṃ magnāṃ premasnigdhāmanuddharatā || 853
paragṛhavināśapiśunāḥ subhagaṃmanyābhirūpyakṛtadarpāḥ |
kṛkalāsatulyarāgā bhavanti yuṣmadvidhā eva || 854
anabhīṣṭavyavahāraprabhavaśucā pīḍitākṣarā ittham |
sopālambhā vijane dhanyāḥ śṛṇvanti bandhakīvācaḥ || 855
parataruṇīsadbhāvasnehārpitanayanabhāgadṛṣṭasya |
veśyā-racita-vilāsāḥ kathitāḥ purataḥ purāṇatṛṇatulyāḥ || 856
upanamati ratimahotsava ārādhitadevatāviśeṣāṇām |
vacanam api premārdraṃ svairiṇyāḥ śravaṇameti puṇyavatām || 857
kā gaṇanā viṣayarate puṃsi varāke parāṅganā spṛhayā |
vyājena vīkṣamāṇā dhyānadhiyāṃ spṛśati majjānam || 858
Samāpana
śirasā racitāñjalayo dadhati nideśaṃ triviṣṭape gaṇikāḥ |
paradārarasākṛṣṭastathāpi bheje śacīpatirahalyām || 859
apsarasaḥ kiṃ na vaśā vaidagdhyavatāṃ ca kiṃ na dhaureyaḥ |
yena cakārāsaktiṃ govindo gopadāreṣu || 860
trailokyagatā veśyāḥ svādhīnā yātudhānanāthasya |
tad api jahāra kalatraṃ daśarathatanayasya rāmasya || 861
atha mañjaryā jananī nijapakṣasamarthane kṛtotsāhā |
ākṣeptumācacakṣe nṛpasutasacivāśritaṃ vākyam || 862
ghaṭayuvatiṣu pragalbho nāgarikādarśanena hṛtapuṃstvaḥ |
grāmoṣito 'vidagdho nindati gaṇikāṃ bhavadvidho 'vaśyam || 863
nārdrayati manaḥ puṃsāmavagāhitamīnaketuśāstrāṇām |
nakhadaśanakṣatihīnaṃ jīvatpatibandhakīsuratam || 864
sthāpaya ghaṭakaṃ tāvatkuru bhūmitale tṛṇaiḥ samāstaraṇam |
suratopakrama īdṛkprāyo grāmīṇataruṇamithunānām || 865
bahalośīraviliptasthitajūṭakakāṇamallikāmālyaḥ |
pāmaranāryā dṛṣṭaḥ smaro 'ham iti manyate viṭo grāmyaḥ || 866
gṛhakarmakṛtāyāsaprasvinnāṃ salilakāryaniryātām |
upapatir upaiti harṣaṃ niśāgame pāmarīṃ prāpya || 867
kūpāvatāritaghaṭāyā nāryāḥ kāṣṭhanihitacaraṇāyāḥ |
valitagrīvaṃ vīkṣitam unnamayati mānasaṃ yūnaḥ || 868
lagno 'si yatra gātre katham api daivena devayātrāyām |
adyāpi tanna muñcati pulakodgamakaṇṭakaṃ tasyāḥ || 869
uccetuṃ karpāsaṃ praviṣṭayā gahanavāṭikāṃ śūnyām |
khaṅkāritena saṃjñā kṛtā tayā tvaṃ tu vetsi no mūrkhaḥ || 870
āliṅgitamusalāyāstvayyeva niviṣṭacakṣuṣastasyāḥ |
āvṛttyā bhramati puro jātaḥ khalu śālikhaṇḍane vighnaḥ || 871
tvāṃ vilvakaṃ kṣipantaṃ pārśvasthaiḥ stūyamānasāmarthyam |
gṛhakartavyaṃ tyaktvā sāpaśyad dvārarandhreṇa || 872
tvayi mārganikaṭavartinyavivecitakhedayā tayā subhaga |
pratyāsannagṛheṣvapi kṛtaḥ prasahya smarāturo lokaḥ || 873
iti caturadūtikoditavardhitasaubhāgyagarvapūrṇasya |
ūrmisahasrollalitaṃ bhavati mano grāmaṣiṅgasya || 874
vinivārya taṃ pravartitavākyavikāsaṃ natottamāṅgena |
śrī-siṃha-bhaṭasya sutaṃ samuvāca vaco 'tha nartakācāryaḥ || 875
nāyakabhūmau bharataḥ kuśīlavāḥ kohalādayo munayaḥ |
apsarasaḥ strīnāṭye gāndharvaḥ kamalajanmanastanayaḥ || 876
suṣirasvaraprayogapratipādanapaṇḍitaḥ mataṅgamuniḥ |
yadi rañjayanti hṛdayaṃ bhavato bhūmispṛśāṃ kutaḥ śaktiḥ || 877
abhyadhikaṃ dhṛṣṭatvaṃ prāyeṇa hi śilpajīvināṃ bhavati |
āśritanartakavṛtterviśeṣato vijitaraṅgasya || 878
vijñāpayāmyatastvāṃ nirmitanāṭye prajāsṛjā sadṛśam |
avalokayāṅkamekaṃ mā bhavatu mama śramo vandhyaḥ || 879
iti kathayannarabhartuḥ putreṇa sa codito bhruvonnatayā |
racite sakalātodye niyojayāmāsa sūtradhṛtam || 880
vāṃśikadattasthānaka udgrāhitabhinnapañcame samyak |
prāveśikyā dhruvayā dvipadīgrahaṇāntare 'viśatsūtrī || 881
utsāhabhāvayuktaḥ sāmājikahṛdayarañjanaṃ kurvan |
kavinaipuṇavatseśvaracaritasvavidheyadākṣyasāmagryā || 882
aṣṭakalāparimāṇāṃ dhruvāṃ parikramya tālalayayuktām |
āhūya naṭīṃ kṛtvā tayā samaṃ svagṛhakāryasaṃlāpam || 883
sūcitapātrāgamanaḥ kiṃ cid dattvā padāni lalitāni |
niścakrāma gṛhiṇyā sārdhaṃ niḥsaraṇagītena || 884
āśritya kathodghātaṃ praviveśa tataḥ savismayo 'mātyaḥ |
durghaṭasaṃghaṭanena kṣitināthasyodayena muditaś ca || 885
prāsādamāruhantaṃ kusumāyudhaparvacarcarīṃ draṣṭum |
nirdiśya vatsanāthaṃ samanantarakāryasiddhaye niragāt || 886
atha viśati sma narendraḥ prāsādagataḥ samaṃ vayasyena |
avalokayanpramodaṃ pramuditacetāḥ svasaukhyasampattyā || 887
vismayabhāvākṛṣṭaḥ protphullavilocane tato visṛjan |
nṛtyati paurajanaughe provāca vayasya paśya paśyeti || 888
tulyaśiśutaruṇavṛddhaṃ samaguptāguptayuvatipariceṣṭam |
agaṇitavācyāvācyaṃ krīḍati janatā pravṛddhaharṣarasā || 889
piṣṭātakapiñjaritaṃ racitolbaṇavividhakusumaniryūham |
gātrāyāsasamutthitabahuniḥśvāsaprakīrṇapadagītam || 890
tūryaravavyāmiśritakaratālairudbhujaṃ pranṛtyantam |
muhur api jātaskhalanaṃ saṃdarśitadār ḍhyasauṣṭhavaṃ sthaviram || 891
astu vasantaḥ satataṃ svādhīnābhīṣṭajanasamāśleṣaḥ |
iti gāyantī rabhasādāliṅgati madavaśāttaruṇī || 892
krīḍantyāśayarahitaṃ śṛṅgakasalilena tāḍitastaruṇaḥ |
sīmantinyā gaṇayati duṣṭātmā subhagam ātmānam || 893
bhagne lajjāsetau parvāvasareṇa kulavadhūvadanāt |
aślīloktijalaughe niryāte kena vāryate prasaraḥ || 894
tulyavyāpāragirāṃ lalanānāṃ devanaprasaktānām |
āryānāryāvagamaṃ vadanāvṛtijālikā kurute || 895
atha sahacaranirdiṣṭe madaskhalaccaraṇavighaṭitābhinayam |
vāsavadattāprahite nṛtyantyau viviśatuśceṭyau || 896
darśitasarojavartanamātrābhinaye śare 'bhinetavye |
vidadhāne vīradṛśāv āyudhamātraṃ samāśritya || 897
tad valitanayanavṛttiḥ kautukahṛtamānaso narādhipatiḥ |
nijagāda nirbharamaho krīḍitamanayorvilāsinyoḥ || 898
karapīḍanopamardavyatikarasamaye kadarthyamāno 'pi |
stanam aṇḍale sthito 'haṃ tvaṃ punarākṛṣya kutra citkṣiptaḥ || 899
adhunāntarayasi mām iti kopād iva vāravāṇamabhirāmam |
bahucitrapadanyāsairvalgantyā hanti hāra ucchalitaḥ || 900
cūtalatā dhammillasthānacyutaśekharaṃ dadhau ślāghyam |
adhṛta patanniryūhāṃ na tveṣā madanikā veṇīm || 901
stanabhārāvanatasya pratanormadhyasya nāsti te 'pekṣā |
ittham iva pādalagnau krīḍantyā nūpurau rasataḥ || 902
vahati sma yaṃ nitambaṃ katham api kṛcchreṇa mandasaṃcārā |
kalayati taṃ tūlalaghuṃ jayati manojanmano mahimā || 903
udayanasamanujñāto narnarti vasantako 'pi muditātmā |
hāsyatrapābhirāmaṃ carcaritālena tanmadhye || 904
dhīroddhatalalitapadaiḥ krīḍitvā te cirāya nara-nātham |
pradyotasya sutāyāḥ saṃdeśakamūcatuḥ samupagamya || 905
ādiśati deva devītyardhokte te salajjamanyonyam |
avalokya mukhaṃ na hi na hi vijñāpayati praṇamya vinayena || 906
makaradhvajasya pūjāṃ tvatpādasarojasaṃnidhau kartum |
pṛthivīm aṇḍalamaṇḍana samīhate me manovṛttiḥ || 907
priyaratibhogo madano dayitavasanto janasya manasi vasan |
bhāvena bhavān pūjyo lokasthityā tu kusumaśarapāṇiḥ || 908
iti dattvā saṃdeśaṃ prakṛtivayaḥkālasamucitaṃ bhrāntvā |
te madamadanāviṣṭe babhūvaturjavanikāntarite || 909
apanītatiraskariṇī tato 'bhavannṛpasutā samaṃ ceṭyā |
aviditaratnāvalyā pūjocitavastuhastayānugatā || 910
atha dṛṣṭvā sāgarikāṃ pramāditāṃ parijanasya ninditvā |
kāñcanamālāmavadannṛpamahiṣī jātasaṃkṣobhā || 911
preṣaya kanyāmenāmavarodhaṃ tvaṃ gṛhāṇa kusumādi |
yāvanna bhavati viṣaye vīkṣaṇayorbhūmināthasya || 912
upagamya tat aśceṭī tāmavadattvaṃ kimarthamāyātā |
medhāvinīṃ vimucya vraja tasminmā vilambasva || 913
vihite devyādeśe manasīdaṃ sannidhāya sā tasthau |
vihagī susaṅgatāyā haste nihitā manobhavasaparyām || 914
avalokayāmi tāvattirohitā sinduvāraviṭapena |
tātāntaḥ purikābhiryathārcyate kiṃ tatheha no veti || 915
piṇḍīkṛtam iva rāgaṃ hṛcchayam iva labdhavigrahotkarṣam |
samupetya vatsarājaṃ jagāda sā jayatu deva iti || 916
paribhuktam api navatvaṃ śṛṅgāraṃ madanaparvaṇā nītam |
bhajamāno bhajamānāṃ svāgatavacasābhinandya tāmūce || 917
śarvavilocanapāvakadāhābhyadhikāṃ manobhavo manye |
prāpsyati tava karasaṅgatisukhavirahasamutthitāṃ pīḍām || 918
atha manmatham abhyarcya kṣiti-nāthaṃ tadanu samadhikaṃ tasyām |
paramāṃ mudaṃ vahantyāṃ vigrahavanmadanamanasi kanyāyām || 919
śṛṅgāra-rasa-samudraṃ sotkalikaṃ nipatite tathā nṛpatau |
tāramadhurasphuṭārthaṃ nagnācāryaḥ papāṭha nepathye || 920
nayanānandamakhaṇḍitamaṇḍalamabhirāmamamṛtaraśmim iva |
sāyantana āsthāne kṣitipatayastasthurudayanaṃ draṣṭum || 921
uccārite 'tha nāmni tridaśamatau tat kṣaṇaṃ vyapetāyām |
utpannavismayaratir nidadhe narabharturātmajā hṛdaye || 922
ayam udayanaḥ sa rājā tātaḥ satkṛtya māṃ dadau yasmai |
hanta parapreṣaṇam api na niṣphalaṃ sāmprataṃ jātam || 923
yāvanna vetti kaścittāvaditastvaritam eva niryāmi |
iti katham api nāyakataḥ kṛṣṭvā dṛśamutsasarja raṅgabhuvam || 924
kandarpamahamahotsavahṛtahṛdayair nāvadhārito 'smābhiḥ |
saṃdhyātikramakālaḥ paśya tvaṃ priyavayasyaka tathā hi || 925
udayataṭāntaritamiyaṃ prācī sūcayati diṅniśānātham |
paripāṇḍunā mukhena priyam iva hṛdayasthitaṃ ramaṇī || 926
devi tvanmukhapadmaḥ padmān vidadhāti paśya vicchāyān |
alayo 'pi lajjitā iva śanaiḥ śanaistadudareṣu līyante || 927
evam abhidhāya citraiś caraṇanyāsaiḥ parikramaṃ kṛtvā |
naiṣkrāmikyā dhruvayā viniryayau nāyako 'pi saha sarvaiḥ || 928
aṅke jātasamāptau gītātodyadhvanau ca viśrānte |
prekṣaṇakaguṇagrahaṇaṃ nṛpa-sūnuḥ pravavṛte kartum || 929
nāṭyaprayogatattvaṃ matayo na viśanti mādṛśāṃ prāyaḥ |
vāhanayajanapadātigrāmādikakāryadattahṛdayānām || 930
āste likhito grāmo gṛhāṇa taṃ satpradeśabahubhūmim |
vāsaya tat rāvāsaṃ bhavasi tataḥ ṭhakkuro divasaiḥ || 931
kṛtajīvanasaṃstho 'pi tvam api kimarthaṃ karoṣi vijñaptim |
arpaya vā yadi necchasi kuru sthitiṃ hastadānena || 932
na ca pattayo na saptirna ca poṣyajanastathāpyasaṃtuṣṭaḥ |
labhamāno 'pi sa dāyaṃ cirantanatvābhimānena || 933
vijñaptikonmukhatvaṃ dūrata evāvadhāritaṃ bhavataḥ |
tūṣṇīṃ kriyatāmasmācchroṣyasi kāryaṃ pratīhārāt || 934
yūyaṃ kuṭumbamadhye kva gamyate gotraputrasāmānyam |
ādāya saṃvibhāgaṃ svagṛha iva sthīyatāṃ yathāsaukhyam || 935
abhyantaravyayārthaṃ na vilabdho yo mayā mahodraṅgaḥ |
tatrāpi te 'nubandho no jāne kiṃ karomīti || 936
prathamataram eva kalpitamanalpaphalajīvanaṃ pradeśastham |
adyāpi te na jātaṃ niyogināṃ paśya mantharatām || 937
evaṃprāyairanudinalābhodayamohakāribhirvacanaiḥ |
phalaśūnyairanujīvī pratāritaḥ kaḥ kiyatkālam || 938
etad viṣaye naipuṇa-matra tu bhūmijñatāṃ samāśritya |
mukharatayā kathayāmo jaḍamatisāmājikocitaṃ kiṃ cit || 939
saptāśrayaḥ ṣaḍātmā śārīrastripramāṇaparimāṇaḥ |
sattvādhikyājjyeṣṭho vyastasamastaistribhirviniṣpādyaḥ || 940
sukumārāviddhakriya uparañjakarañjito vividhavṛttiḥ |
ādeyaheyamadhyairbhāvaiḥ saṃpāditaḥ prayogo 'yam || 941
gambhīramadhuraśabdaṃ parirakṣitagītavividhabhaṅgayutam |
darśayato vaicitryaṃ na bhraṣṭo vādakasya layakālaḥ || 942
aparityaktasthānakarasakākuvyañjitasphuṭārthapadam |
abhirāmāviśrāntaṃ paṭhitaṃ niravadyamakhilabhāṣāsu || 943
niyamitadīpanagamanaṃ drutamadhyavilambitālasaṃyuktam |
rasavatsvaropapannaṃ kṛtasāmyaṃ sādhu gātṛbhirgītam || 944
prakṛtiviśeṣāvasthāpratipādakaveṣaracanasāmagryā |
anukaraṇamabhyatītaṃ siddhidvayasampadādhāram || 945
bharatasutairupadiṣṭaṃ kṣitipatinaghuṣāvarodhanārīṇām |
manye tā api nāṭye śobhāsaṃdohamīdṛśaṃ nāpuḥ || 946
suśliṣṭasandhibandhaṃ satpātrasuvarṇayojitaṃ sutarām |
nipuṇaparīkṣakadṛṣṭaṃ rājati ratnāvalīratnam || 947
evaṃvidhaguṇakathanaprasaṅgini vibhāvitātmanṛpatanaye |
paṭhati smāryāmanyaḥ smṛtiviṣayamupāgatāṃ prasaṅgena || 948
saṃgrāmādanapasṛtiḥ prekṣābhijñā subhāṣitābhiratiḥ |
ācchodanābhiyogaḥ kula-vidyā rājaputrāṇām || 949
etad vastuni yāte śruti-mārgaṃ nṛpatinandano rasataḥ |
ārabdhakathācchedakamākheṭakavarṇanaṃ cakre || 950
calalakṣyavedhakauśalamaśvaprajave sthirāsanābhyasanam |
bhūmivibhāgajñānaṃ bhavanti mṛgayābhiyogena || 951
vahati javena turaṅge nibiḍasthitapādakaṭakapādāgraḥ |
tiryakpraṇihitakāyo nimnonnatamagrato bhuvaḥ paśyan || 952
yāvatprāṇaṃ dhāvatyākulite viśvakadrubhirbhītyā |
gocarapatite jīve laghukriyaḥ kṣipati mārgaṇaṃ dhanyaḥ || 953
mūle sthitasya nibhṛtaṃ mṛgayubhiruccāṭya ḍhaukitaṃ nikaṭe |
pātayato mṛgam utplutamavyapadeśyaṃ sukhaṃ kim api || 954
gītaśravaṇotkarṇaṃ niścalatṛṇakavalagarbhamukhahariṇam |
upaveśitamaspandaṃ spṛhaṇīyā eva gṛhṇanti || 955
dāvānalasaṃtāpānniryāntaṃ gahanavīrudho 'bhimukham |
yo niruṇaddhi sa vandyaḥ sūkaramekaprahāreṇa || 956
ghanakakṣodarasuptaṃ samupetya svairamakṛtapadaśabdam |
vyādhavara eva kurute nir-jīvaṃ helayā śaśakam || 957
iti vidadhati saiṃhabhaṭāvākheṭakaśaktilāghavaślāghām |
hṛdayāgatāmagāyatprasaṅgato gītikāmaparaḥ || 958
āstāṃ vyāpārarasaḥ pravartitā saṃkathāpi mṛgayāyāṃ |
antarayati tanmanasāmāhārādikriyocitaṃ kālam || 959
avadhārya gītikārthaṃ dānaṃ prati dhananiyuktamabhidhāya |
uttasthau samarabhaṭaḥ mañjarikāṃ samavalokayanpremṇā || 960
gatvātha svāvasathaṃ nirvartitabhojanādikartavyaḥ |
mañjarikākṛṣṭamanā abhidadhyau sacivasaṃnidhāvevam || 961
bhrūbhaṅgasmitavīkṣitamṛduvakravacoṅgahāragamaneṣu |
kusumapraharaṇa eko yugapadvihitāśrayaḥ kathaṃ tasyāḥ || 962
sundopasundanāśaḥ phalam ātmabhuvastilottamāsṛṣṭeḥ |
janamṛtaye tāṃ sṛjatā kiṃ dṛṣṭaṃ surahitaṃ tena || 963
sumanobhiḥ parikaritā mṛgaśāvakataralacakṣuṣastasyāḥ |
kāmocitaphalahetur deha-bhṛtāṃ dīrghikā veṇī || 964
kamalam iva vadana-kamalaṃ pibanti tasyāstripiṣṭapabhraṣṭāḥ |
sadalikamapetadoṣaṃ savibhramaṃ madhumadātāmram || 965
yaḥ śailendranitambaṃ suratāptyai sevate taponirataḥ |
spṛhayati so 'pi nitambaṃ suratāptyai samavalokya tanvaṅgyāḥ || 966
trikaro madhyavibhāgo bāhvoryugalaṃ karadvayopetam |
janayati tad api mṛgākṣī sahasrakarato 'dhikaṃ tāpam || 967
sā sragdharā suvadanā praharṣiṇī saiva saiva tanumadhyā |
na karoti kasya vismayam iti rucirā mañjubhāṣiṇī saiva || 968
anukurvatyā kanyāṃ tathā tathā nāyakastayā dṛṣṭaḥ |
yena jaratsvapyaṭanī dhanuṣaḥ spṛṣṭā daśārdhabāṇena || 969
rūpaṃ yauvanacitritamanaṅgavikṛtāni nāṭyadīptāni |
śaminām api śamagarvaṃ muṣṇantyavikalpitaṃ tasyāḥ || 970
dagdhe 'pi vapuṣi bhītiṃ na vimuñcati nīlalohitasamutthām |
tat kṣetre vasati yataḥ pramadārūpeṇa śambaradhvaṃsī || 971
yadi vaḥ para-loka-matiḥ śṛṇuta śreyastapodhanā mattaḥ |
utsṛjya yāta tūrṇaṃ vāravadhūdūṣitaṃ sthānam || 972
ciram api vikalpya niścitiriyam eva sthāpyate na gatiranyā |
tannirmāṇe jātā lāvaṇyamayāḥ kaṇā vidheraṇavaḥ || 973
āsādya samucchrāyaṃ tasyāḥ stanayugalamavihataprasaram |
kṣapayati yajjanam evaṃ kaḥ sprakṣyati tad vivekavān patitam || 974
sa kathaṃ na spṛhaṇīyo viṣayarataistannitambavinyāsaḥ |
śāntātmanāpi vihitaṃ viśvasṛjā gauravaṃ yasya || 975
smaraṇādyasyotpattiḥ sumanasa iṣavo 'balāśrayā śaktiḥ |
so'pi vyaṅgaḥ praharati dhāturaho citram ācaritam || 976
tiṣṭhantvanye dṛṣṭvā sāraṃ jagatāṃ tad aṅganāratnam |
naṣṭapaṭhanāvadhāno bhavati brahmā sanirvedaḥ || 977
yadi paśyati tāṃ śarva-stadapararāmāsamāgamādvimukhaḥ |
nindati mūrdhani somaṃ smarāgnisaṃdhukṣaṇaṃ śarīraṃ ca || 978
keśava iha saṃnihitaḥ sāpi manohārirūpasampannā |
tad vakṣaścyavanabhuvaṃ katham ujjhati saindhavīśaṅkām || 979
udayati na paṇḍitānāṃ katham ātmani kautukaṃ gajendragatiḥ |
yannavavayasāṃ puṃsāṃ vinā kriyāyogamupasargaḥ || 980
śrutikuvalayamīkṣaṇatāṃ kuvalayatāṃ vā vilocanaṃ yāyāt |
hariṇadṛśo yadi na syātkanakojjvalakesaraṃ madhye || 981
lalanāstadatulyatayā puruṣā api tad upabhogaviraheṇa |
gacchanti śoṣamaniśaṃ prakṛtidvayavarjitāḥ svasthāḥ || 982
durvṛttayorna vṛttaṃ ślāghāspadameti tat payodharayoḥ |
yau dattvāmalamūrtiṃ madhye hāraṃ jana-kṣayaṃ kurutaḥ || 983
bhūmaṇḍale 'tra sakale nātaḥ param aparam adbhutaṃ kiṃ cit |
no jātā yad apārthā kṛśodarī dhārtarāṣṭrayātāpi || 984
kṛśa eṣa madhyadeśastanvyā nāhāryamaṇḍanaṃ voḍhum |
śakta iti kṛtaṃ vidhinā romāvalibhūṣaṇaṃ sahajam || 985
sākampo 'dhara īkṣaṇayugalasyādhīratā bhruvorbhaṅgaḥ |
tanvaṅgyā balam īdṛg jayati jagattadapi niḥśeṣam || 986
vahatu nitambaḥ sthūlo raśanāṃ hāraṃ ca kuca-yugaṃ pīnam |
tad bāhumṛṇālikayoḥ sāpāyaṃ kaṭakayojanamayuktam || 987
bahalopāyābhijñā guṇaviṣaye satatamāhitaprītiḥ |
balinaḥ sthāpayati vaśe karabhorurvigraheṇa mṛdunaiva || 988
iti tat stutim ukharamukhe rājasute makaraketanākulite |
samupāgatā pragalbhā mañjarikācoditā dūtī || 989
sā sapraṇatiḥ purataḥ sumanastāmbūlapaṭalakaṃ nidadhe |
vyajñāpayacca tadanu svāvasare sahacarīkāryam || 990
muraripunābhisaroruhamavataṃsīkartumīhate mūḍhā |
nakṣatrarājamaṇḍalamicchati viyataḥ samādātum || 991
niścetanābhikāṅkṣati pīyūṣaṃ tridivasadmanāmaśanam |
abhilaṣati śayanamuṣṇe navacandanapallavāstaraṇe || 992
vidadhāti pārijātakasumanoniryūhadhāraṇaśraddhām |
durvyavasitā jighṛkṣati nārāyaṇavakṣaso ratnam || 993
aniyatapuruṣaspṛśyāḥ pāpā vayamanyathā kva hīna-kulāḥ |
kva ca yūyamindrakalpā analpamanaso guṇābharaṇāḥ || 994
duṣprakṛteḥ prakṛtiriyaṃ tasya tu dagdhātmajanmanaḥ kāpi |
agaṇitayuktāyukto lagayati ceto yad asthāne || 995
yā hasati sarojavatīṃ rasānvitā sahajarāgarakteti |
dhyānadhiya ātmavṛttiṃ nindatyekatra puruṣa āsaktām || 996
snigdheti nābhinandati janmaśatenāpi sarpiṣo dhārām |
pañcākṣadyūtagatiṃ nānarthakaramaṇasaṃgatāṃ stauti || 997
na stauti candanalatāṃ bhujaṅgapariveṣṭitāṃ rasārdreti |
na śṛṇoti kīrtyamānāṃ svapneṣvapi madanam ūrchitāṃ matsīm || 998
vidveṣṭi karaṇamadhye rasanāṃ tāmbūlarāgayukteti |
śaṃsati matiṃ mumukṣoraviśiṣṭāṃ śaśavṛṣāśvapuruṣeṣu || 999
no bahu manute rambhāṃ nalakūbaramabhisṛteti kāmārtā |
garhati ca devagaṇikāmanuraktāmurvaśīṃ purūravasi || 1000
harati mano no hriyate rañjayati na rajyate kadā cidapi |
gṛhṇāti citracaritairupakṛtibhirgṛhyate na bahvībhiḥ || 1001
premam ayīvābhāti prema tu nāmnaiva kevalaṃ vetti |
kaṇṭakitā bhavati rate ratabhogasukhaṃ śṛṇoti lokāttu || 1002
kurute viviktacāṭūñśilpaviśeṣeṇa na tu rasā-veśāt |
anabhijñā madanarujāmākalpakavedanāṃ samāvahati || 1003
bālaivārjavarahitā sphuratīśvarametya candralekheva |
hṛtadhanapatimāhātmyā pravṛttir iva rakṣasāṃ patyuḥ || 1004
nara-nātha kiṃ bravīmi tripurāntakanayanadāhadagdho 'pi |
duḥsādhyasādhanagrahamutsṛjati na pāpakusumāstraḥ || 1005
tvaddarśanāvakāśaṃ samprāpya yato durātmanā tena |
cirasambhṛtakopena prārabdhā sāpi hantumiṣudhāraiḥ || 1006
avahelayaiva bhavatā saṃspṛṣṭā yena vetradaṇḍena |
jātaḥ sa eva tasyā ananyabhavamārgaṇaḥ prathamaḥ || 1007
vijñānār jitadarpo nibhṛtaṃ hasitaḥ samānaśilpābhiḥ |
tvayi saktadṛśaḥ sakhyā visaṃṣṭhule nāṭyanirmāṇe || 1008
avadhīryācāryaruṣaṃ bharatoditadoṣakaraṇasaṃbhūtām |
vistāritaḥ prayogastvadavasthitivāñchayā tanvyā || 1009
bhagne 'pi prekṣaṇake tad anantarabhūmikāśrayāvasthāḥ |
gṛha eva niravasānaṃ vitanoti na nāṭyadharmeṇa || 1010
dhyāyata ekaṃ puruṣaṃ param ātmavidaḥ śaśaṃsa yā na purā |
tānanukurute saiva dhyāyantī tvāṃ mahā-puruṣam || 1011
gatam evam evam āsitamālokitam evam evam ālapitam |
iti vismṛtānyakāryā smarati kṛśāṅgī tvadīyalīlānām || 1012
nalakūbaro varāko ratiramaṇo ramaṇa eva kiṃ tena |
aniruddho 'pi na buddho vidagdhavihitāsu suratagoṣṭhīṣu || 1013
na jayanto 'nantaguṇo na kumāraḥ mārakarmaṇo 'bāhyaḥ |
kena samatāṃ nayāmas tam iti sakhī vahati mānasaṃ kleśam || 1014
āgatam āgacchantaṃ purataḥ pārśve prasannamatha kupitam |
paśyati bhavantamekaṃ saṃkalpa-niveśitaṃ bālā || 1015
rucyaḥ kānto hṛdyaḥ subhagaḥ sukhado manoharo ramaṇaḥ |
iṣṭaḥ svāmī dayitaḥ prāṇeśaḥ kelikaraṇanipuṇa iti || 1016
muktānyasamārambhā varatanuranupaplutena cittena |
japati samīhitasiddhyai tvaddvādaśanāmakaṃ mahāstotram || 1017
tām eva gaccha yasyāmāsajya vilambito 'si gatalajja |
velām iyatīmalamalametairadhunā śaṭhānunayaiḥ || 1018
vakṣyāmi sāparādhaṃ krodhasphuradadharamañcitabhrūkam |
iti vidadhāti sumadhyā hṛdayena manorathāvṛttim || 1019
utsahate na draṣṭuṃ pratibimbitamānanaṃ kutaḥ śaśinam |
kā saṃkathā mṛṇāle kṣipati bhujau sarvato vyathitā || 1020
dūre kadalīdaṇḍā ūrvor api na sahate samāśleṣam |
kara-samparkā-dvi-mukhī viśrāmyati pallaveṣviti viruddham || 1021
ayi mañjari saiva tvaṃ vidagdhajanamaṇḍitā purī saiva |
kusumāyudhaḥ sa eva vyasanaṃ kuta etad āyātam || 1022
yasyāḥ kāmaḥ kṛpaṇo rāgākṛṣṭistṛṇolapaprakhyā |
sāpi gatā bhūmimimāṃ jīvantyā nekṣyate kimiha || 1023
abhiyogaśikṣitānāmaśikṣitānāṃ ca madanaceṣṭānām |
sutanu viśeṣagrahaṇe sāmarthyaṃ tadvidām eva || 1024
vyathayann api sacchāyaḥ parijana-cintā-karo 'pi ramaṇīyaḥ |
ādhatte tvayi lakṣmīmabhinavarāgāśrayo rāgaḥ || 1025
ekaḥ sa eva jāto bhuvane 'sminnasamasāyakaspardhī |
tena śaśibimbaphalake sujanmanā lekhitaṃ nijaṃ nāma || 1026
pādastena salīlaṃ vinyastaḥ subhagam ānināṃ mūrdhni |
saubhāgyayaśaḥ kusumaṃ dhanapatisūnoḥ kadarthitaṃ tena || 1027
naravañcanapaṭubuddhiḥ saṃpāditakapaṭacāṭusaṃghaṭanā |
tvam api vilāsini nītā gatim iyatīṃ yena subhagena || 1028
tadvada tasya sthānaṃ yatāmahe kāryasādhanāyālam |
kurvata eva hi yatnaṃ bhiṣagjanāḥ kṛcchrasādhyaroge 'pi || 1029
iti gadite sakhyā sā tad abhi-mukhaṃ cakṣuṣī samunmīlya |
vitarati kṛcchreṇa cirādvibhāvitaṃ kliṣṭahuṅkāram || 1030
kā puruṣārthasamīhā dyotayataḥ śarvarīṃ śaśāṅkasya |
tarpayatāṃ bhuvamakhilāṃ salilamucāṃ ko 'bhikāṅkṣito lābhaḥ || 1031
maṇḍayituṃ viyadudayati puruhūtadhanur vinaiva phalavāñchām |
anapekṣitātmakāryaḥ parahitakaraṇagrahaḥ satāṃ sahajaḥ || 1032
prāyeṇa yannidānaṃ tad asevanamupaśamāya rogāṇām |
smaram āndyaṃ tu yad utthaṃ tad eva khalu bheṣajaṃ yat astasya || 1033
tena spṛhayati sutanustvatpādayugābjareṇusaṃgataye |
āśīrviṣayopete sambhogasukhodaye tu nākāṅkṣā || 1034
pramadam upaiti mayūrī paramaṃ śabdena vārivāhasya |
animiṣavilokitena prāpnoti jhaṣī kṛtārthatām eva || 1035
na vṛthāstutimukharatayā na ca yuṣmallobhanābhiyogena |
vidadhāmi tad guṇākhyāṃ svarūpamātraprasaṅgena || 1036
sadbhāvabaddhamūle smitadṛṣṭibhrūvikārapallavite |
sevante hṛdyarasāṃ rāgatarau mañjarīṃ dhanyāḥ || 1037
tiṣṭhatu tad aṅgasaṅgo vilokitā yena jhagiti vara-gātrī |
tasyānyo yuvati-janaḥ pratibhāti manuṣyarūpeṇa || 1038
sakṛdapi yairanubhūtastattanuparirambhasukharasāsvādaḥ |
viddhi narādhipa teṣāṃ dūrībhūtaṃ prajākāryam || 1039
āsthā kā khalu tasyā viṣayagrahadurbaleṣu puruṣeṣu |
yasyā vilāsajālakapatitaḥ śakunāyate kapilaḥ || 1040
dagdhvāpi punar dagdho nūnam anaṅgaḥ hareṇa tāṃ tanvīm |
dṛṣṭvāpi yena tiṣṭhasi nirākulaḥ svasthavṛttena || 1041
atha viratoktau tasyāmullāsitamānase ca nṛpasūnau |
kaścidagāyadgītiṃ smṛtisaṃgatimāgatāṃ prasaṅgena || 1042
anyonyagāḍharāgaprabalīkṛtacittajanmanoryūnoḥ |
kālātyayo manāgapi samāgamānandavighnakaraḥ || 1043
śrutvā siṃhabhaṭasutaḥ priyāpriyāṃ prītimān smita-prathamam |
nijagāda cārubhāṣiṇi gītikayā samayasammataṃ kathitam || 1044
abhinandya sā tatheti prayayau pramadāvatī nijaṃ bhavanam |
akarocca viditakāryāṃ yukte 'vasare manoramāṃ gaṇikām || 1045
atha sā kṛta-saṃkalpā satvaramādāya ruciravicchittim |
āsādya nṛpaniśāntaṃ viveśa saṃcārikāsahitā || 1046
vihitanamaskṛtirāsanamadhitaṣṭhau nāyakena nirdiṣṭam |
pṛṣṭe ca deha-kuśale vinayānvitamabhyadhāddūtī || 1047
śrīmannadya śreyaḥsampannā gurujanāśiṣo 'śeṣāḥ |
adya madanaḥ prasanno bhāgyacayairadya pariṇataṃ phalataḥ || 1048
adya jananī prasūtā saubhāgyaguṇodayo 'dya niṣṇātaḥ |
tvayi vitarati sasnehaṃ nirāmayapraśnabhāratīṃ tasyāḥ || 1049
utkalikākulamanasāmudriktariraṃsayābhibhūtānām |
audāsīnyaṃ bhajatāṃ samāgatā bhavati nālikā yūnām || 1050
dhṛtasumanaḥśaradhanuṣā sahāyavāṃstiṣṭha dayitayā sārdham |
yāmo vayaṃ na rājati vijanasthitamithunasaṃnidhāvaparaḥ || 1051
eṣā nṛtyaśrāntā madanenāyāsitātisukumārā |
tvam api ratisamaraśūraḥ svargabhuvaḥ santu kuśalāya || 1052
yāvadyāvadaśaktiṃ prathayati lalanā hi mohanākrāntā |
tāvattāvatpuṃsāmutsāhaḥ pallavān samutsṛjati || 1053
iti śūnyīkṛtaveśmani harati śanaiḥ sahajam aṃśukaṃ tasmin |
darśitasādhvasalajjā jagāda sā kiṃ karoṣīti || 1054
ayi mugdhe tat kriyate puruṣārthacatuṣṭayasya yat sāram |
iti nigaditasasmeraḥ smaravidhurita ātatāna rati-kalaham || 1055
[Verses 1056–1059 are found only in two Nepalese manuscripts and in two editions.]
nānāsurataviśeṣair ārādhya cakāra bhuktasarvasvam |
gaṇikāsau rājasutaṃ tvagasthiśeṣaṃ mumoca nāticirāt || 1056
tad yan mayopadiṣṭaṃ kāmijanārthāptikāraṇaṃ tena |
mahatīṃ samṛddhim eṣyasi kāmukalokāhṛtena vittena || 1057
ity upadeśaśravaṇaprabodhatuṣṭā jagāma dhāma svam |
mālaty apagatamohā vikarālāpādavandanāṃ kṛtvā || 1058
kāvyam idaṃ yaḥ śṛṇute samyak kāvyārthapālanenāsau |
no vañcyate kadā cid viṭaveśyādhūrtakuṭṭanībhir iti || 1059